D’un autre costat, la cançon del Cid es l’unica cançon epica castelhana conservada fins a uèi lo jorn de biais gaireben entièr. Sonque ne demòra una còpia de l’an 1207, pr’amor que la primièra pagina de l’original e dos paginas mai del còdex son, uèi, perdudas. Pasmens, lo contingut d’aquelas paginas poguèt èsser reescrich seguint la Cronica dels 20 reis.
Lo poema a 3.735 verses de longada divèrsa malgrat que son pus usats los vèrses de 14 a 16 silabas metricas. Uèi força cercaires creson que lo nòm original foguèt sonque “Gesta” e pro. Al principi èra una òbra orala mas que foguèt urosament escrita apuèi. Es considerada una òbra de naut valor istoric pr’amor que parla de costumas, classes socialas e eveniments de l’epòca medievala.

Un eròi pels castelhans

Malgrat l’istoriografia tradicionala, qu’insistís a l’ora de nomenar lo Cid coma un eròi espanhòl de l’edat mejana, una vision pus justa fa pensar que sonque foguèt un eròi pels castelhans, pr’amor que, plusors còps, luchèt contra los aragoneses e catalans e al costat dels sarrassins, pr’amor qu’èra un mercenàri e luchava pas per cap pàtria. Aqueste eròi, doncas, es lo Cid, que vòl recuperar la siá onor pr’amor que foguèt enviat a l’exili de biais polemic.

Lo libre comença amb aquel enviament politic a l’exili aprés èsser acusat lo Cid de raubaire. Mas Rodrigo Díaz tanben acusa lo rei d’aver aucit lo fraire del rei, l’anterior rei de Castilha. Val pas dire que lo rei aima brica aquò e l’envia a l’exili. Poirà pas pus jamai veire la siá filha o femna. Totas las siás possessions son confiscadas e Rodrigo daissa d’èsser lo cap de la siá pròpia familha justament pr’açò.

Totun, aprés conquistar Valéncia es perdonat, e pòt demorar amb la familha a Valéncia. Las filhas seràn maridadas amb los princes de Carrión. Mas quand aqueles atemptan contra l’onor de las filhas, lo Cid considèra que l’aunor pròpia es tornada a èsser atacada. Segon lo dret medieval aquò es pro per negar lo maridatge. Mas cal anar a judici. La justícia, fin finala, balha la rason al Cid e condemna publicament los princes de Carrión. L’estructura de l’òbra alara es una repeticion de situacions amb d’aunor o sense per part del Cid. Se al començament del libre lo Cid es un bon cavalièr vassal del rei que demora a Vivar, l’exili entraïna la pèrda de tot. Puèi, pasmens, es perdonat e aprés l’ataca dels princes serà adobat a nivèl reial tornarmai.

De critics importants del sègle XX ja confirmèron las tres partidas basicas del libre. A la primièra, lo Cid es enviat a l’exili, abandòna la familha e comença a luchar contra regnes pas crestians. A la segonda partida lo Cid se dirigís cap a València e pòt la conquistar. Es perdonat pel rei e pòt demanar la man dels princes de Carrion per las siás filhas. Puèi arriba lo maridatge. A la partida finala del libre, los princes de Carriòn demòstran que son pas braves guerrièrs pr’amor que, quand arribon los sarrasins, fugisson. A Corpes atacarán las filhas del Cid e las daissaràn mièg mòrtas. Lo cid, aprés o saber, declara que son òmes covards e qu’an pas la valor de luchar contra el. E demòstra publicament qu’aquò es vertat. Quan i a lo judici, lo rei declara que lo maridatge es pas legal. E las filhas del Cid, serán ara maridadas amb los reis de Navarra e Aragon.

Uèi sonque demòra una còpia del libre a Madrid, a la Biblioteca Nacionala. Son 76 paginas medievalas pas gaire premanidas. Lo libre foguèt premanit al sègle XV e fautan divèrsas paginas. Uèi i a expèrts que dison que lo libre, pr’amor del tipe d’ortografia qu’a, foguèt escrich al sègle XIV e pas al sègle XIII. Tanben i a d’espròvas gramaticalas que suggerisson çò de meteis.
L’autor, pasmens, encara es desconegut aprés sègles de discussion scientifica. Lo libre ditz textualament que foguèt escrich per Abada. I aguèt un Pero Abada en 1253 que benlèu escriguèt lo libre en 1245. Mas aquesta teoria es pas acceptada per totes los expèrts. Fin finala, la resulta de la discussion foguèt confirmar qu’es una còpia del sègle XIV mas qu’es còpia d’un autre libre escrich en 1140, a l’epòca d’Anfós VII de Castilha.

En 2003, Timoteo Riaño Rodríguez e María del Carmen Gutiérrez, de l’Universitat de Burgos, afirmèron que lo Cid es una còpia realizada aperaquí l’an 1235. Aital o demostrariá un prigond estudi lingüistic e paleografic d’ambedós cercaires. Tanben confirmèron que i aviá pas un sol autor mas dos e qu’ambedós èran trobadors. Uèi es considerada un cançon epica pr’amor que los eveniments descriches son epics, èra cantada e tanben a vèrses epics.

Lo libre pòt èsser devessit en quatre partidas; lo prològ, ont son descriches los dieuses del nòrd, lo Gylfaginning, que balha responsas sus la mitologia norvegiana (20 000 paraulas), lo Skáldskaparmál, (amb 50,000 paraulas); e lo Háttatal, mai poetic ( 20,000 paraulas).

Entre los ans 1300 e 1600 foguèron escriches fins a 7 libres d’Edda, mas totes son desparièrs. Mas es justament aquò çò qu’entraïnèt que los expèrts considerèssen lo libre un vertadièr tresaur de l’edat mejana. Semblariá èsser que lo Libre d’Edda foguèt contemporanèu d’un autre libre amb lo meteis nòm, e qu’aviá una tòca desparièra; ajudar los poètas mas tanben los legeires a comprene melhor la poesia d’Edda, car la poesia del libre, tanben coneguda coma poesia escaldiana, es sovent malaisida de comprene.

Un libre per ensenhar

L’Edda doncas poiriá aver agut coma tòca ensenhar los poètas mas atanben los legeires islandeses a l’ora de comprene melhor lo mond de la mitologia coneguda coma vikinga. Benlèu pr’amor que ja fasiá dos o tres sègles que tot lo nòrd europenc venguèt crestian e i avián pas pus pagans. Lo nòm, pasmens, auriá coma origina Oddi, una vila del sud islandès ont nasquèt Snorri. Totun, pas totes los expèrts i son d’acòrd pr’amor que, segon dison, Edda demorava pas pus en aquesta vila a l’epòca.

De un autre costat, la paraula óðr, en nordic ancian voliá dire poesia e tanpauc es cregut que lo nòm Edda foguèsse del sègle XIII sus la basa d’óðr, pr’amor que lo nòm Edda existissiá pas en islandés abans del periòde pre-literari regional. E Edda tanplan vòl dire besavi. Una autra ipotèsi parla de la paraula latina edo, que vòl dire “escrivi” pr’amor que la paraula kredda islandesa ven del latin credo, que vòl diré cresi. E doncas la revirada poiriá èsser, mai o mens « Art Poetica ».

Set còpias ne son demoradas uèi, una del sègle XVII, e las autras medievalas. Totas son desparièras. Las quatre còpias principalas son lo Codex Regius, lo Codex Wormianus, lo Codex Trajectinus e lo Codex Upsaliensis. Uèi la majoritat d’istorians confirman que lo text foguèt amassat per Snorri Sturluson, benlèu escrich per el meteis. Lo meteis prològ del libre aital o confirmariá. Pasmens, los dieuses descriches semblan mai guerrièrs grecs que fugiguèron de Troia, cossí escriguèt Virgili a l’Eneida, que non dieuses del nòrd. Al libre tanben i a fòrça comentaris lingüistics sus las paraulas usadas al meteis tèxt, çò que ne fa una òbra unica de l’edat medievala europèa e mondiala.

Dandolo foguèt un òme d’estat que contunhèt de trabalhar pels interesses de la siá vila malgrat l’edat e qu’a l’epòca ja èra cèc. De familha aristocratica, lèu aguèt una importanta formacion en leis, diplomacia e comèrci maritim.

Quand èra jove Dandolo realizèt de missions diplomaticas que lo menèron fins a la cort bizantina divèrses còps. Foguèt alara que venguèt tot un estratèg e poguèt conéisser la flaquesa d’aquel empèri. Lèu venguèt cèc. L’istoriografia dobta tre un puniment bizantin fach en 1172 o una malautiá degenerativa. Cossí que siá, en 1292 e amb 80 ans d’edat venguèt causit dux de la Republica de Venècia.

Un dux vielh

Mas Dandolo, malgrat la siá edat, demostrèt una energia estonanta. Comencèt reformas legalas prigondas , unifiquèt los còdis de comèrci de la vila e comencèt una nova epòca d’aur de la vila amb lo groat, un argent blos, que venguèt referéncia mercantila a tota la Mediterranèa. Amb aquò poguèt aver una economia sana e alara premaniguèt la republica veneciana per l’scenàri internacional. Totjorn aguèt coma tòca lo benefici de Venècia abans que cap consideracion morala.

En 1202 una delegacion de barons franceses arribèt a Venècia. Demanavan d’ajuda per la quatrena crosada. Los crosats, çò disián, avián Egipte coma tòca finala. Puèi, encara volián arribar fins a Jerusalèm. Pasmens, lo besonh d’una flota gigantassa èra evident.

Dandolo acceptèt bastir una flòta se òm pagava 85.000 marcs d’argent e la mitat dels territòris conquistats. L’activitat de Venècia foguèt estonanta pendent aperaquí un an. E una flòta de mai de 200 vaissèls foguèt bastida.

En 1202 l’armada crosada s’amassèt al pichon lac venecian. L’armada èra mendre de çò que s’esperava, e los crosats tanpauc poguèron pagar tot lo prètz signat. Aquò foguèt un grand còp per l’economia veneciana. Dandolo, totun, diguèt que se los crosats conquistavan la vila croata de Zara, lo deute poiriá èsser pagat mai tard. Lo mateix Dux foguèt nomenat alara cap de l’armada crosada.

Quand Zara foguèt conquistada, l’escandòl internacional foguèt màger pr’amor qu’èra una vila crestiana. Lo meteis papa Innocènci III excomuniquèt tota l’armada crosada. Alara arribèt a Venècia lo prince Alexis Angel, que demanava lo tron pel sieu paire. Pagariá lo deute e lo viatge per conquistar la capitala bizantina. Dandolo descobriguèt lèu qu’un govèrn impausat pels crosats a Constantinòble ajudariá plan lo monopoli comercial venecian.

La flòta veneciana arribèt a Constantinòble en 1203. E comencèt lo sètge de la vila grèga. Quand semblava que l’armada èra arrestada, lo dux venecian desbarquèt amb la bandièra de Sant Marc. Tota l’armada lo seguiguèt. Alexis poguèt èsser nomenat lèu nòu emperaire.

Totun, lo nòu emperaire podiá pas res pagar, pr’amor que la vila aviá pas pus d’argent. Lèu i aguèt una revòlta a palai que l’auciguèt e lo nòu emperaire èra contràri als interesses venecians. Dandolo e los crosats franceses causiguèron conquistar eles meteisses la vila e finir amb l’empèri bizantin.

En 1204 arribèt l’assaut final de la capitala bizantina. La flòta veneciana ataquèt e los murs cediguèron. Lo sacatge crosat foguèt tras que òrre pendent tres jorns. Gleisas crestianas foguèron sacadas e tanben los tresaurs romans. La majoritat demorèron en mans de Dandolo. Los quatre cavals de bronze d’aur de l’Ipodròm tanben. Uèi son a Sant Marc, a Venècia.

Alara foguèt fondat l’Empèri Latin de Constantinòble. Dandolo volguèt pas la corona. Mas assegurèt lo contraròtle economic del nòu empèri per la republica veneciana. Las illas de l’Egèu, Creta e encara los pòrts bizantins mai importants venguèron una partida mai de la soberaneitat veneciana.

En 1205 Dandolo moriguèt en Constantinòble amb 96 ans. Foguèt sepelit a Santa Sofia. Lo tombèl original desapareguèt pendent l’epòca otomana. Pels venecians foguèt un grand patriota venecian. Pels bizantins un tiran. Per l’istòria universala un personatge plan pragmatic que destrusiguèt la crosada crestiana pr’amor que i aviá, tanben, un grand benefici mercantil.

Imatge principala:  Medievalòc/ChatGPT

Lo libre a dètz partidas desparièras e lo protagonista central es un òme nomenat Felix, que viatja a travèrs de tota la planeta. Llull lo presènta coma se foguèsse lo son filh. Felix es en tot cercar la distància entre lo mond divin de la creacion e lo comportament uman. Feix coneis aital d’òmes que demòran sols al bòsc e tanben filosòfs que li balhan la coneissença que cerca.

A l’epòca aquela coneissença includís Dieu e l’Infèrn mas atanben la natura. Fòrça d’autres autors medievals tanben trabalhèron per cercar los secrèts de la filosofia naturala, la moral de la còrt e la singularitat de cada persona que i participa de biais material mas tanben esperital.

Lo Libre de Bèstias

Dins lo meteis libre i a un autre libre, lo Libre de Bèstias (Llibre de les bèsties). Aicí Raimond Llull utilizèt lo sòn metòde abitual per balhar coneissença a travèrs dels dialògs e non coma fasián las enciclopèdias contemporanèas, mai malaisidas de legir. La tòca del libre es doncas sistematica car Llull voliá que los legeires foguèssen pas academics. Pr’açò foguèt escrich pas en latin mas en catalan. Lo libre venguèt lèu tan celèbre a tot Euròpa que lèu foguèt revirat a l’occitan, lo francés, lo castelhan e tanben l’italian.

Quand Llul comencèt a escriure lo Libre de Meravilhas a París aimava brica qu’òm aimèsse mai Dieu. El meteis o daissèt escrich al libre; “En trísticia e en languiment estava un home en estranya terra. Fortament meravellava de les gents d’aquest món, com tan poc coneixien e amaven Déu, que aquest món ha creat e donat als hòmens en gran noblea e bonea, per tal que per ells fos molt amat e conegut”.  (En tristesa e en languiment, un òme èra en una tèrra estrangièra. S’estonava fòrça de las gents d’aqueste monde, que coneissián e aimavan tan pauc Dieu, el qu’a creat aqueste monde e l’a donat als òmes amb granda noblesa e bontat, per que siá fòrça aimat e conegut per eles).

Per ansin, Llul volguèt qu’aquesta òbra foguèsse una sòrta d’enciclopedia mas amb de tòcas doctrinalas. Per aquò far mai polit pels legeires, l’autor creèt una istòria basada sus lo viatje esperital mas tanben scientific del jove Felix, presentat coma lo sieu filh. A travèrs de las siás aventuras, Felix s’estonarà de l’òbra de Dieu mas tanben del biais d’èsser dels umans.

Lo libre de Meravilhas es devessit en dètz partidas. La primièra parla de la trobada de Felix amb un pastora, que serà devorada per un lop. Es quand nais lo dobte sus l’existéncia de Dieu. Mas dobtar es pecar e cal contunhar lo camin. Lo segond libre es sus los angels; descobrís la siá natura en tot parlar amb un òme que fa ans que parla pas amb dengun.

Mai endavant es informat tanben per un òme que viu sol en una cauna sus las qualitats del cèl e lo cosmos. Puèi Fèlix coneis los filhs d’un rei qu’estudian filosofia e considèra, fin finala, que la vertat es pus fòrta que las armas. A la cinquena partida parla amb un filosòf que coneis plan la biologia de las plantas. Apuèi un autre filosòf li parla dels metalhs, e un autre encara sus las caracteristicas fondamentalas dels umans. Segon aqueste filosòf, se pòt aquò comprene aprés conéisser l’istòria dels animals que volián causir un rei. A travèrs de la vop, lo leon, lo caval, l’ors e lo leopard, Llull parla sus lo poder e la corrupcion dels òmes.

Mai endavant arriba la partida que parla sus l’èsser uman e com es aqueste. La darrièra partida es una vision sus lo Cèl e l’Infèrn. Aprés totes aqueles encontres, Felix arriba a una abadiá e confirma als monges tot çò qu’a vist e escotat. Los monges li demanan de venir tanben monge, car cal d’explicar a totes lo Libre de Meravilhas. Pasmens, alara Felix morís e un autre monge es encargat de difondre lo libre de Llull.

Uèi, lo Libre de Meravilhas de Raimond Llull es considerat com un dels libres pus importants de l’edat mejana. Pas sonque la narracion e l’istòria en se meteissa, mas tanben sus la pensada que vòl entraïnar als legeires. Se Llull ja es considerat coma un dels autors pus importants de l’epòca pr’amor de la siá granda òbra, aquest libre, sens dobte, pòt demorar tanben coma un dels libres pus importants de l’autor.

Un grop de païsans dau sègle VII a construch una platafòrma per terrassament, puei a cavat de baumetas dins la ròca. Leis an pas mesas au mitan dei bauç, mai aisidament accessiblas, devèrs lo bas. N’i a 13 a Las Gobas e 18 a Santorkaria – lei dos sites son pròches e pensam que fòrman un mèsme ensems -. Son d’unitats d’abitacion, ambe de pòrtas, e a còps de fenèstras. An tanben cavat una gleisòta, ornada ambe de graffitis escrichs en letras latinas cursivas Visigoticas coma si fasiá d’aqueu temps. Fòra la glèisa, an lèu més en plaça un pichon cementèri.

Lo sègle VII a Ispània

Sabèm pas perqué leis estatjants an causit de restar en aqueu tipe d’abitat. Lo sègle VII en Ispània es pas lo pus agitat dins l’istòria de la peninsula iberica e la seguretat aportada per un masatge trogloditic a flor de sòu e sensa fortificacion es relativa. En aqueu temps, la region depend de la Vasconia, restacada au govèrn visigotic mai qu’a larjament gardat son poblament antic.

La ceramica trobada servís a coire lei repàs. Leis abitants an probablament de vaissèla e d’aisinas de lenhas, e de tot segur d’otís e d’armas de fèrre, e mai aguessiam pas trobat de fabregas. De pics e d’otís de la lama plana a servit d’aisinas per cavar la pèira. Tanben d’espasas an laissat d’entalhas prefondas dins lei cranis de dos òmes. Un dei dos, au mens, ne’n moriguèt. Sabèm pas la causa dau conflicte que laissèt aquelei marcas funèstas, ni s’èra intèrn a la collectivitat ò ambe de forestiers. La majoritat dei defuntats sepelits son d’òmes, mai la comunautat es mixta e an d’enfants.

L’existéncia d’aisinas metallicas es benlèu un premier signe d’escambis fòra la comunautat. Pasmens, son pas d’artisans ni de negociants: son economia es d’agricultura e d’elevatge. Vivon ambe d’animaus domestics, e de temps en temps n’an agut de maganhas, una malautiá de la pèu notament. Sei costumas matrimonialas son endogamicas; lo capitau genetic evoluís gaire. Dins un grop uman fòrça pichon, aquò mena a un taus de consanguinitat mai elevat que la mejana.

Au començament dau sègle VIII, leis armadas musulmanas an conquistat la peninsula iberica e an fondat lo reiaume d’Al Andalus. Quand la situacion politica e militària s’es estabilizada, Las Gobas èra pròcha la limita entre lo reiaume crestian d’Astúrias e lo Califat Omeia. Aqueleis eveniments an pas laissat de traça visibla e sa populacion cambièt pas. La creacion dau Reiaume de Navarra au començament dau sègle IX, que finiguèt puei per englobar lo país, tanpauc cambièt gaire la vida de la comunautat.

Un sègle mai ò mens après sa premiera installacion, èra pas l’opuléncia mai lei guèrras alentorn an pas portat la desolacion ni mai. Leis estatjants espandiguèron la susfàcia abitada e lei possibilitats d’entrepausatge amb una, ò mai d’una, bastida de lenha, fòra lei cròtas mai a proximitat immediata.

Passa encara un sègle e un pauc mai, puei vèrs la segonda mitat ò la fin dau sègle IX, an quitat leis abitats rupèstres per fondar un vilatge novèu en amont. Aqueste pòrta ara lo nom de Laño. Adonc, lei cabanas son abandonadas, mai lo site es pas laissat en plen: es reorganizat. Una segonda glèisa rupèstra es cavada e tot lo site es convertit a un usatge funerari, ambe de tombas rupèstras talhadas au sòu dei baumas. Aquela necropòli servèt lòng dau sègle X e fins au començament dau sègle XI.

En aquela segonda fasa dins l’istòria dau luòc, la ceramica se diversifica. Aquela producha localament es encara rufa, mai trobam tanben de terralhas vengudas d’enluòc, de la region ò de mai luench. Las Gobas e Santorkaria son a l’escart dei vilas, dei castèus e dei mostiers, mai son pas dins un sistèma barrat e an sa plaça dins un ret d’escambis.

Dins lo cementèri, la populacion es totjorn mixta e la part dei dos genres es mai equilibrada. La veròla e d’autrei germes an tocat lo grope: lòng de son istòria, lei malautiás an causat mai de malastres a la comunautat que lei grands conflictes dau periòde. Puei un jorn, tot lo site es desertat e la necropòli cessa d’èstre activa. Après 5 sègles de vida, la comunautat de Las Gobas a definitivament delaissat lo luòc per començar una autra istòria dins lei vilatges alentorn.

L’Edat mejana, es pas solament facha de bandieras au vent, d’armaduras lusentas dei guerriers potents sus sei fièrs cavaus ò de poësia sabenta dins lei corts dei gents senhors e dei bèlei dònas. Luench dei uelhs dei Potents, d’òmes e de femnas tanben an viscut, an trabalhat e son mòrts. L’arqueologia permet encara, de còps de far memòria de son istòria jamai escricha. Se vos interèssa d’aprendre coma leis estudis an permes aquela reconstitucion, podètz legir l’article nòu consacrat sus Aqueò d’Aquí.

Imatge principau: De baumas rupèstras medievalas cavadas dins lo bauç a Las Gobas de Laño. Mentxuwiki/Wikimèdia Commons, CC by-sa 4.0

Pasmens, una partida de la siá biografia a coma fònt las Vidas dels trobadors que son pas exactament de biografias modèrnas pr’amor que son una mescla de remembres, interpretacions de poèmas e imaginacion. Alara, com podem uèi definir qui foguèt realament Bernat de Ventadorn ?

Lo trobador del Lemosin

Bernart de Ventadorn foguèt lemosin. E lo sieu nòm es plan restacat al castèl de Ventadorn. Semblariá èsser que la siá origina foguèt plan umbla pr’amor que, segon las Vidas foguèt filh d’un servent del castèl que trabalava coma fornièr e de la siá femna. L’istòria es estonanta. Car un òme plan umble poguèt dintrar al mond aristocratic pr’amor de la siá valor coma poeta e musician. Pasmens aquò jamai poguèt èsser demostrat istoricament. I a pas cap d’espròva. Sonque sabem que foguèt un dels màgers trobaires de l’edat mejana. Benlèu lo màger, lo pus aimat.

Aprés contactar amb la familha propietària del castèl de Ventadorn, s’enamorèt de la vescomtessa de Ventadorn. Lo sieu nòm èra Margarida de Torena, femna d’Eble III de Ventadorn. Tanpauc aquò poguèt èsser demostrat istoricament. Cossí que siá, quoand lo vescomte de Torena o sabèt l’envièt luenh.

L’istòria es tipica de l’edat mejana. Mas tanben poiriá aver la siá origina a las meteissas cançons qu’escriguèt coma trobaire. Los trobadors cantavan en primièra persona sovent, de desirs, patiments, espèrs e decepcions. Las cançons pòdon semblar doncas autobiograficas. Mas aquò se poirá jamai saber. Se parlava de dolor d’amor èra una experiéncia personala? Las meteissas convencions trobadorescas entraïnavan parlar d’una dauna qu’aimava pas lo trobador e que lo desir del meteis finissiá sovent en dolor. Totun, benlèu lo sentiment èra real.

Aprés, Bernat de Ventadorn es restacat amb Alienòr d’aquitània. Bernat poiriá aver anat realament a la còrt de la duquessa.  Mas se es malaisit saber se foguèt l’aimant de Margarida de Torena encara o es mai saber se o foguèt d’Alienòr. L’imatge, pasmens, es plan romantica e benlèu foguèt creada puèi. Alienòr èra reina e duquessa e el sonque un trobador. L’istòria es ideala per un roman. Malgrat que tanben sabem que la realitat medievala sovent èra plan complèxa. Se passèt quicòm pòt e poirá jamai èsser demostrat. Fa pas aquò l’istòria pus interessanta ?

Bentadorn poguèt, aquò òc, far que las siás cançons demorèssen fins a uèi lo jorn. La siá poesia es considerada coma de nauta qualitat. La lenga usada es clara, musicala e aisida, plan desparièra de la d’autres trobadors de l’epòca. Es un representant del nomenat trobar lèu (que se pòt comprene). La temàtica es totojorn sus l’amor.

Un exèmple l’avèm amb lo poèma «Can vei la lauzeta mover», una de las siás cançons pus celèbras. Bernat guarda un ausèl que vòla vers lo Solelh e restaca aquela libertat amb lo sieu amor. Mas tanben i a desespèr. L’amor es pas totjorn bonaür. Tanben es espèr, esperar, pèrdre lo contraròtle de las causas…

Apuèi encara es situat a la còrt de Raimond V de Tolosa. Çò que confirm que los trobadors sovent viatjavan per subreviure. Cercavan mecenes per poder contunhar amb lor art. E Lo sieu pròpri nòm alara ja èra tras que celèbre. Tot finiguèt plan pr’amor de las siás cançons, car n’escriguèt força, mai de 45 e 18 melodias entièras. Aprés la mòrt del comte se retirèt el monastèri de Dalon, en Perigòrd, ont moriguèt ans puèi.

Tanpauc aquò poguèt jamai èsser demostrat istoricament. L’imatge es trop perfiècha per èsser reala; lo trobador de l’amor pus celèbre finiguèt en tot se retirar del mond. Anèt Bernat de Ventadorn a Dalon ? Aimèt Margarita de Torena ? o Alienòr ? Pas res de tot aquò poguèt èsser jamai demostrat. Sonque sabem que foguèt un trobador, pauc mai.

La siá poesia encara pòt èsser uèi legida. Aquò es çò d’important. La siá biografia es encara desconeguda. Coneissèm pas pro l’òme. Sonque la siá òbra. Lo trobaire. Foguèt, aquò òc, un òme que, fa 900 ans poguèt parlar dels sentiments pròpris e aquò demorèt fina uèi lo jorn. I pas pas pro amb aquò quand totes los autres òmes de la siá epòca benlèu tanben o volguèron far mas poguèron pas ? Uèi , el, Bernat de Ventadorn,  existís pas pus mas la siá votz encara es viva e aquò, òc qu’es plan important, per Occitània e tanben per Euròpa e lo mond entièr.

Imatge principala: Medievalòc/ChatGPT

Un nòm demòra encara sus los autres pr’amor dels sieus viatges; Gautièr de Lhemòtges, un fraire franciscan occitan que seriá pro abil per crosar las estèpas d’Asia centrala e arribar encara mai enlà. E cartografièt las nòvas tèrras a mai de bastir pònts amb los mongòls.

Gautièr nasquèt al sègle XIII en Lemosin. Aprés la crosada contra los bons òmes ara a Occitània i avián mai e mai religioses catolics. E fòrça d’aqueles dintrèron a l’òrdre dels franciscans. Gautièr dintrèt tanben en aquela òrdre a Lhemòtges. Lèu li foguèt demanat, pr’amor de la siá intelligéncia, de viatjar luenh coma missionari.

La mission mongola

En 1245, lo papa Innocenci declarèt començada la “mission mongòla”. Caliá saber qui èran aqueles nòus guerrièrs qu’avián atacat Euròpa a Ongria e Polonha, qué volián e se podián s’aliar amb Occident contra l’Islam. Aital podiá èsser salvat lo Levant crestian. Se que non, podián se convertir al cristianisme ? Gautièr de Lhemòtges lèu acceptèt lo trabalh. Lo viatge comencèt al Mediterranèu. Aprés daissar la còsta occitana s’embarquèt cap a Levant. Lo primièr arrest se debanèt a Chipre. Lo segond foguèron los pòrts (encara) crestians d’Acre e Tripòl.

D’aicí los problèmas comencèron a venir màgers; caliá crosar las montanhas d’Anatolia e lo Soltanat de Rom fins arribar a Geòrgia e la Mar Caspia. Cada estapa lo paisatge èra de mens en mens urban e mai rural. Amb lo dangièr qu’açò entraïnava. Dempuèi la Mar Caspia, Gautièr de Lhemòtges e la siá còla s’integrèron en una caravana comerciala que se dirigissiá a l’èst. Amb la Pax Mongolica, lo dangièr ara veniá mai flac e la seguretat pus nauta. Èra vertat qu’aquò arribèt de la man de la terror mongola, mas òm podiá ara viatjar segur fins al Pacific.

Gautièr arribèt apuèi al Khanat de Chagatai. Ailà i aviá la depression de la Mar Caspia, d’estèpas sens fin e plusors desèrts dont lo Karakum. L’esfòrç realizat pel lemosin foguèt extraordinàri; de viatges jornadièrs a caval de mai de 12 oras, temperaturas extrèmas (fred e calor) e una dièta plan paüra basada sonque en de lach d’èga fermentada e carn seca de moton. Es conegut que Gautièr arribèt a la Mar d’Aral e puèi contunhèt prèp del flume Sirdarian. Lèu arribèron a las primièras montanhas d’Altai. Ailà calguèt cercar de guidas localas cumanas o mongòlas car òm podiá morir lèu sens saber la direccion drecha.

Uèi encara los istorians discutisson fins ont arribèt Gautièr de Lhemòtges. A l’epòca tanben foguèt plan criticat. Sonque se pòt afirmar, pr’amor d’autras cronicas franciscanas contemporanèas qu’arribèt plan a Pèrsia e puèi dintrèt en Asia Centrala. Mas, fins a ont ? Aprés visitar Tabriz (Azerbaitjan iranian) se n’anèt a la capitala de l’armada mongòla ivernala, situada prèp del flume Volga (o benlèu lo Cazacstan central). I a pas d’espròvas escritas sus la siá arribada a Karakorum, la capitala mongòla. Malgrat aquò, foguèt l’europèu qu’arribèt mai a l’èst en aquela epòca. E plan mai abans que Marco Polo.

Gautièr de Lhemòtges es important pas pr’amor de fins ont arribèt mas pr’amor que venguèt cronicaire. Quand tornèt a Euròpa escriguèt divèrses rapòrts pels franciscans. E cambièt la pensada europèa per totjorn. Abans pensavan qu’Asia èra la tèrra dels òmes amb cap de can (cinocefals), que i demoravan amb d’antropofags e tribús que demoravan barradas en de vilas amb murs de fèrre bastidas a l’epòca d’Alexandre lo Grand.

Gautièr demostrèt la realitat; un empèri plan organizat, amb un sistèma de corrièrs (yam) que crosava tota Asia en sonque qualcunes jorns, una còrt ont se parlava de filosofia e teologia e una societat multiculturala ont i avián bodistas, sarrasins, chamans e crestians nestorians. Gautièr de Lhemòtges tanben confirmèt l’idrografia de la region e balhèt fòrça donadas, utilizadas puèi per cambiar las mapas classicas de Ptolomèu. Gautièr moriguèt abans de 1300 aprés realizar una de las odissèas pus importantas de la siá epòca. E, malgrat que puèi i a d’autres nòms mai restacats amb la geografia e los viatges de l’Edat Mejana, lo sieu nòm deuriá demorar coma lo d’una figura excepcionala del sieu temps.

Car Gautièr e d’autres viatjaires occitans e catalans de l’epòca foguèron los primièrs a representar la genèsi de la primièra globalizacion de la planeta. Pr’amor que l’occitan Gautièr de Lhemòtges demostrèt que las limitas mondialas finissián pas ont desián los ancians e que la curiositat èra lo sol camin se òm voliá descobrir qué i aviá mai enlà de la Mediterrànea. Amb Gautièr las frontièras de la coneissença umana cambièron per totjorn. Aprés Gautièr aquelas frontièras venguèron mai e mai amplas. E amb elas la coneissença umana medievala s’espandiguèt per totjorn.

Imatge principala: Medievalòc/ChatGPT

Per ben comprendre, fau començar per precisar de qué parlam, perque lo mòt Pinot (prononciat [pi.’no]) es una atrapa, qu’a una lònga istòria e qu’es vengut polisemic. Designa en generau un socam de rasin que coneis mai d’una varianta: Pinot negre, blanc ò gris, Pinot molinier (ò meunier), etc. Aqueste Pinot molinier, precisament, es tanben nomenat Pinot Negro, e fau s’avisar de pas lo confondre ambe lo Pinot negre. Pòt èstre pereu lo nom d’un vin elaborat amb l’una ò l’autra d’aquelei variantas. Puei existís tanben un Pineau d’Aunis (meteissa prononciacion) qu’es un socam completament diferent e, fin finala, lo Pineau dei Charantas qu’es un alcoòl produch amb un mescladís de most de rasin e de conhac.

Leis originas dau Pinot negre

Leis originas dau Pinot negre son l’objècte de mai d’una legenda que lo fan remontar ai allobrògues, pòble gallés dau nòrd de Ròse. De fach, son patrimòni genetic presenta efectivament de similaritats ambe de granas de rasin datadas dei temps galloromans, mai sensa liame amb aquela region.

Au revenge, quand pareis dins lei tèxtes, 30 ans pas mai avant l’ordonança dau duc, es ja en liame estrech ambe la Borgonha. La referéncia mai anciana coneguda d’un vin nomenat «pinoz» data de 1366, e es dins un registre de còmpte de l’arquevescat de Sens, dins l’Iona. Lo meteis registre ne’n menciona encara la preséncia per lei annadas seguentas.

En 1375, es un registre de còmpte dau bailatge de Dijon que menciona lo mandament de «6 queues et 1 poinçon» de «vin de pinot vermeil» a Bruja, sus òrdre dau duc. En 1377 un còmpte dau Val-de-Mercy, dins l’Iona, signala que n’an crompat per lo passatge dau duc. Fòra Borgonha, en 1373 una revirada en francés d’un tèxte latin escrich a Milan parla d’un socam que se ditz «pignolz». En 1375, pareis tornarmai dins lei còmptes d’una confrariá parisenca.

Puei arriba l’ordonança dau 31 de julhet de 1395. Lo duc li declara que «pluseurs de noz subgez […] convoiteux d’avoir grant quantité de vins […] ont planté vignes d’un très-mauvais et très-deloyaul plant, nommez Gaamez.» («mai d’un d’entre nòstrei subjèctes desirós de produrre una granda quantitat de vin an plantat dins sei vinhas un fòrça marrit e fòrça desleiau plantum nomenat Gamay»). Aqueu gamay es acusat de totei lei maus: d’abòrd sembla agradiu puei vèn amar, tot pudent, pòt causar de malautiás e, pièger encara, ben de negociants forestiers ne’n son estat deçauputs. Ansin, lo duc dona l’òrdre, sus pena d’emenda, que fuguan copats ò derrabats totei lei malhòus de gamay dins sei territòris. Enebís tanben l’usatge d’un fems denonciat coma fòrça dobtós. Mai jamai parla dau Pinot negre. Es au crosament de la renomada ja creissenta dau socam nòble e de la guèrra ordonada au marrit gamay qu’es nascut la legenda.

Se discuta fòrça de la significacion d’aquela ordonança, perque lo duc es un òme politic, pas un gentleman farmer en costuma de velós dau sègle XV ni un precursor de la nòstra Inrae (l’Institut nacionau francés per la Recèrca en Agronomia). L’ipotèsi d’una manipòla dins lo contèxt d’un conflict de poder ambe la comuna de Dijon es evocada per d’istorians, mai un encaminament economic podriá ben èstre la rason principala. Au sègle XIV, la Borgonha depend ja largament de la vinha, e s’atròba qu’aquesta coneis una crisi de subreproduccion amb una inflacion dei costs dau trabalh, en liame notament ambe doás èrsas de pèstas en 1348 e 1361. Leis exportacions s’afondran, tant i a qu’en 1363, dos ans avant nòstra famosa ordonança, lo duc a enebit l’importancion dei vins forestiers. L’enjuec es tot particularament de ganhar la fisança dei negociants dau nòrd, que dins sei tèrras flamandas lo duc lèva l’impòst sus lo comèrci dau vin. Dos aucèus amb una pèira : tant que la qualitat dau vin es assegurada, lo sanc pur de Borgonha pòt far finançar lei guèrras dau duc per lei riches comerçants de Flandra. Lo duc a pas iniciat un trabalh de seleccion dei varietats, a aprofichat de la vòga d’un socam, encara rar mai presat deis elèits dau temps, per n’aumentar la produccion en li fasènt de plaça.

Ara, avèm de pròvas materialas ? De pròvas definitivas, nani, n’avèm pas mai un indici important, eissut de la paleogenetica. Es una soleta grana de rasin arqueologic, trobada a Valencianas dau temps de cavaments dins un ancian espitau e estudiada demieg un cinquantenat d’autrei dins l’encastre d’una vasta enquista pluridisciplinària sus 4000 ans d’istòria de la vinha en França en Espanha. Lei resultats publicats en març de 2026 mòstran notament qu’aquela grana es de Pinot negre semblable au nòstre. De rasin d’aqueu socam èra donc produch ò circulava entre 1400 e 1500 ApC dins lo comtat d’Hainaut, quora èra jonch an aqueu de Flandra sota la juridiccion dau duc de Borgonha. Laissa pensar que lo pinoz qu’agradava tant a Philippe l’Ardit, 50 ò 100 aperavans èra ja lo meteis.

Lo duc a pas inventat un grand vin mai a utilizat lo poder politic per orientar l’economia viticòla de tot un territòri. La politica qu’inicièt foguèt seguida per lei quatre ducs Valois e a de consequéncias concretas dins sa populacion despuei mai de 630 ans.

Se volètz n’aprendre mai sus l’estudi publicat en març, un article d’Arqueo d’Aquí li es consacrat.

Joan, pasmens, foguèt lo darrièr filh e totjorn foguèt lo pus jove. Los autres fraires recebèron de territòris quora nasquèron. Enric lo Jove foguèt nomenat eretièr. Ricard recebèt Aquitània e Groffrey venguèt lèu duc de Bretanha. Pas res li foguèt balhat. O gaireben. Lèu la còrt comencèt a lo nomenar Joan sens Tèrra. Un nòm restacat a un òme plan, plan complèx.

Lo pichon filh dels Plantagenet

Joan nasquèt en 1166 o 1167, a Oxford. Èra lo cinquen filh d’Enric II Plantagenet e d’Alienòr d’Aquitània. Lo parelh discutiguèt lèu de manièra grèva. E los filhs venguèron d’aliats d’un o l’autre. Los fraires de Joan se revoltèron mai d’un còp contra lo paire. Alienòr finiguèt en preson pendent força ans, condemnada pel marit.  Joan cresquèt doncas en una familha ont lo poder e la traïson èran comuns. E aquò marquèt lo biais de comprene, aprés, lo poder.

Es pas vertat qu’aguèsse pas de tèrras, cossí desiá lo sieu escaisnom. Aguèt de tèrras mas, restacat amb los autres fraires, pas gaire. Mas aquò, al mond medieval, èra clau, pr’amor que la tèrra èra lo poder. Car aquò entraïnava dependre del rei e los aliats.

Li caliá trobar un luòc a la còrt. E assagèt de lo trobar lèu. Quand moriguèt Enric II en 1189, lo nòu rei foguèt Ricard. Ricard, Còr de Leon, un grand prince amb fòrça desirs d’espandida territoriala. Lo nòu rei se n’anèt a Tèrra Santa e  Joan demorèt coma regent. Assagèt alara de far créisser la siá influéncia politica e se far amic dels enemics de Ricard.

Quand Ricar foguèt enviat a preson nasquèt una granda desfisança tre los dos fraires. Los autres dos ja avián mòrt. En 1199 moriguèt Ricard sens filhs. Joan venguèt lo nòu rei anglés e nòu duc aquitan. Aviá 32 ans. Totun, lo reialme començava a èsser malaisit de governar.

Lo poder dels Plantagenet

Fasiá temps que lo rei de França, Felip II voliá conquistar lo territòri dels Plantagenet al continent. Lèu ataquèt Normandia que foguèt conquistada en 1204. Anjau tanben foguèt perdut. Val pas diré que foguèt una vertadièra catastròfa per Joan a nivèl politic mas atanben personal.

Las tèrras de la familha èran en dangièr. Per las sauvar caliá argent. Caliá aver mai ressorças e aquò sonque podiá passar per mai impòstes. E la talha cresquèt e venguèt plan impopulara. Tanben los barons demorèron encolerizats amb lo rei. Foguèt alara que nasquèt la vision de Joan coma un rei crusèl, venjatiu e desfisant, que punissiá los enemics lèu e que cambiava una aliança lèu leù se caliá.

Cal èsser prudent amb aquelas pensadas. Foguèron escrichas per d’enemics de Joan, pas per d’amics. Lo regnat de Joan sens Tèrra es vertat que foguèt plan conflictiu, mas aquò vòl pas dire que totes las acusacions que i aguèt contra Joan foguèssen vertadièras. La vision actuala que n’avèm foguèt bastida fòrça sègles aprés la siá mòrt.

Joan, per exèmple, foguèt plan actiu coma rei. Demorava sovent inquiet pr’amor dels impòstes, la justícia, los castèls o l’administracion reiala. La siá personalitat foguèt plan mai complèxa que la vision d’un despòta bastida sus una legenda contemporanèa.

La siá vida coma marit tanben foguèt malaisida. Primièr maridèt Isabel de Gloucester, mas lo maridatge foguèt lèu anullat. En 1200 maridèt Isabela d’Angosleisme e n’aguèt 5 filhs, dont Enric III. Tanben aguèt diversas relacions en defòra del matrimòni e encara divèrses filhs illegitims. Quora foguèt amb una femna foguèt totjorn per aver mai alianças amb d’autras familhas.

A mai de l’argent, Joan aguèt tanplan problèmas amb lo papat. Quora volguèt nomenar un nòu arquevesque de Canterbory lo papa Innocènci III s’encolarizèt pr’amor que lo voliá nomenar lo meteis papa. E Joan volguèt pas acceptar lo nòm aufèrt pel papa. Lo problèma amb lo papat demorèt annadas.

Car lo papa lancèt un interdicte sus Anglatèrra e, fin, finala, escomenjèt lo rei anglés. Joan sonque poguèt acceptar la desbranda e en 1213 lo reialme venguèt tornarmai a la soberaneitat papala. La situacion foguèt umilianta, mas caliá s’adaptar a una nova situacion politica.

La revòlta dels barons

En 1215 la situacion venguèt grèva. Un grop de barons angleses se revoltèt contra lo rei Joan pr’amor dels impòstes, las demandas reialas, las desbrandas militaras e la desfisança coma rei. Lèu conquistèron Londres e Joan sonque poguèt negociar. En junh del meteis an acceptèt la Carta Magna, un acòrd entre lo rei e los barons per finir amb cèrts abuses reials. Foguèt jamai una carta de libertats politicas pel pòble. Mas lèu venguèt un document plan important pels angleses.

Car des d’ara lo rei podiá pas pus demorar en defòra de la lei. E aquò èra començar una nòva edat anglesa. Mas la Magna Carta balhèt pas la patz. La guèrra amb los barons tornèt e calguèt demanar ajuda al prince francés Loís que lèu desbarquèt a Anglatèrra amb una armada francesa.

Lo país demorèt devessit e Joan assajèt de conquistar tornarmai lo país. En 1216 la campanha demorèt meses, mas Joan venguèt malaut e calguèt se retirar al castèl de Newark, al nòrd. Ailà moriguèt lo 18 d’octobre de 1216 amb sonque 50 ans de vida. Foguèt sepelit a Worcester (e pas a Wensminster). Lo nòu rei foguèt lo sieu filh Enric III. La dinastia Plantagenèt subrevisquèt, mas Joan demorèt amb una de las pejors reputacions que jamai cap rei anglés aguèt.

Joan sens Tèrra foguèt descrich per cronicaires e istorians coma un rei covard, crusèl, traïdor e immoral pendent sègles. L’imatge de Joan a la legenda de Robin Hood tanpauc ajudèt a cambiar la vision sus lo rei. Pasmens, Joan sens Tèrra, lo rei, foguèt, istoricament, plan mai complèx que tot aquò.

Cal pas parlar d’un tiran per lo comprene. La siá familha foguèt plan singulara. Paire e maire luchèron totjorn pel poder. E demorèt a l’ombra dels fraires totjorn. Quand venguèt rei, lo reialme ja èra malaisit de defensar. Perdèt Normandia e Anjau e la fisança del papa e los barons e acceptèt la Carta Magna en mièg d’una guèrra civila.

Mas Joan tanben foguèt un administrador plan actiu, que gobernava. Aguèt benlèu tan poder que creèt tants enemics ? Se aqueste foguèt lo cas, poguèt pas aprés los contrarotlar. Aguèt tèrras, poder e un reialme. E daissèt un eretièr que contrarotlariá Anglatèrra e Aquitània pendent 50 ans. Mas jamai poguèt demostrar als autres qu’el tanben podiá èsser un gran rei. Car quand venguèt rei sens fraires o paire, sonque demoravan enemics. E un reialme qu’èra plan desparièr de çò qu’aviá imaginat quand èra jove. Abans d’èsser rei d’Anglatèrra e duc d’Aquitània.

La batalha se debanèt en julhèt de 751 prèp del flume Talas, pròche a la vila de Taraz. Los sarrasins avián alara mai de 150.000 òmes que facièron mai de 30.000 chineses e lors aliats. L’armada sarrasina èra formada per d’aràbis e de turcs. Los chineses, per contra, tanben avián fins a una tresena partida de lor armada amb d’aliats turcs – que cambièron lor fiseltat e ataquèron al còp l’armada chinesa pendent la batalha.

La batalha finiguèt amb una victòria dels aràbis e entraïnèt l’arrèst final de l’espandida chinesa a la region centrala d’Asia. Pasmens, la victòria dels aràbis foguèt tan cara als aràbis que tanpauc eles poguèron contunhar l’espandida vers l’èst. D’efièch, se aprés l’Islam ganhèt mai territòris puèi foguèt pr’amor que las populacions cambièron lor religion mas pas pr’amor de lor superioritat militara.

 Una vision chinesa

Lo debanament de la batalha es relativament ben conegut pr’amor dels chineses e las siás cronicas contemporanèas. Çò que foguèt clau foguèt lo cambiament d’armada dels turcs, qu’ajudèron los aràbis a atacar los chineses malgrat que n’èran aliats. Aital poguèron encerclar los chineses, que foguèron chaplats. Sonque 2.000 chineses poguèron sortir del cercle, mas quand comencèron la batalha n’èran 10.000. Malgrat la resulta de la batalha los chineses assajèron de contunhar l’ofensiva, mas lo començament de la Revòlta d’An Lushan ne provoquèt l’arrèst definitiu.

D’efièch, Talas entraïnèt la fin de l’espandiment chinés en Asia centrala a l’epòca dels Tang. Talas foguèt lo luòc situat mai a l’oèst que los chineses istoricament i arribèron. La situacion venguèt puèi tan critica pels chineses que comencèt l’epòca de las 5 dinastias e los dètz reialmes. Curiosament, aprés la batalha los aràbis aprenguèron cossí crear papièr dels chineses.