La batalha se debanèt en julhèt de 751 prèp del flume Talas, pròche a la vila de Taraz. Los sarrasins avián alara mai de 150.000 òmes que facièron mai de 30.000 chineses e lors aliats. L’armada sarrasina èra formada per d’aràbis e de turcs. Los chineses, per contra, tanben avián fins a una tresena partida de lor armada amb d’aliats turcs – que cambièron lor fiseltat e ataquèron al còp l’armada chinesa pendent la batalha.

La batalha finiguèt amb una victòria dels aràbis e entraïnèt l’arrèst final de l’espandida chinesa a la region centrala d’Asia. Pasmens, la victòria dels aràbis foguèt tan cara als aràbis que tanpauc eles poguèron contunhar l’espandida vers l’èst. D’efièch, se aprés l’Islam ganhèt mai territòris puèi foguèt pr’amor que las populacions cambièron lor religion mas pas pr’amor de lor superioritat militara.

 Una vision chinesa

Lo debanament de la batalha es relativament ben conegut pr’amor dels chineses e las siás cronicas contemporanèas. Çò que foguèt clau foguèt lo cambiament d’armada dels turcs, qu’ajudèron los aràbis a atacar los chineses malgrat que n’èran aliats. Aital poguèron encerclar los chineses, que foguèron chaplats. Sonque 2.000 chineses poguèron sortir del cercle, mas quand comencèron la batalha n’èran 10.000. Malgrat la resulta de la batalha los chineses assajèron de contunhar l’ofensiva, mas lo començament de la Revòlta d’An Lushan ne provoquèt l’arrèst definitiu.

D’efièch, Talas entraïnèt la fin de l’espandiment chinés en Asia centrala a l’epòca dels Tang. Talas foguèt lo luòc situat mai a l’oèst que los chineses istoricament i arribèron. La situacion venguèt puèi tan critica pels chineses que comencèt l’epòca de las 5 dinastias e los dètz reialmes. Curiosament, aprés la batalha los aràbis aprenguèron cossí crear papièr dels chineses.

Soni Ali aviá pogut arribar al tron de Gao en 1464 on demoravan los Songhaï, entre lo flume Nigèr o lo sud, tre las vilas de Gao e Tomboctó. Lo primièr que faguèt Ali foguèt bastir una armada amb de cavalariá e tanben una flòta de mai de 400 pirògas. Aprés assautèt Tomboctó que, pasmens, poguèt pas èsser contrarotlada fins a 1468.

Des d’alara foguèt nomenat Ali lo Grand pr’amor qu’ajudèt a desvolopar lo comèrci de la region. Tanben creèt una administracion plan descentralizada a mai de dirigir totes los actes oficials. L’empèri de Gao venguèt gigantàs e sonque s’arrestèt a las pòrtas de la sèlva, ont la mòsca tse-tse atacava e auciá plan los cavals de la siá armada.

La conquista de Silla

Lo filh d’Ali permetèt l’arribada al tron de Mohamed Silla, cap de l’armada de Gao e puèi nomenat Askia Mohamed. Foguèt un còp d’estat dirigit per los òmes pus educats de Tomboctó, que volián islamizar mai lèu la region. Mohamed foguèt nomentat Askia pr’amor que las filhas de Soni Ali, quand aqueste ataquèt lo palais reial diguèron “A si kyi ya!” çò que voliá dire “Non, el non”. E aqueste nòm menèt la nòva dinastia a l’apogèu imperial dels Songhaï.

Tomboctó venguèt una vila clau. Askia Mohamed ordonèt susvelhar las carrièras per veire se totas las femnas passejavan amb lors paires o fraires. Lo nòm de Tomboctó aviá coma origina Boctó, lo nòm d’una celèbra femna que gardaba lo pòtz ont s’arrestavan las ancianas caravanas que crosavan lo desèrt. Segon mai d’una cronica, foguèt una bona epòca per los malians mas tanben pels Songhaï. Lo contraròtle de la sal èra la clau.

Totun, aquò atirèt l’etencion de vesins luenhans. Al sègle XVI Al-Mansor, soltan de Marròc, deicidiguèt conquistar l’empèri Songhaï. Envièt una expedicion a Tomboctó dirigida per pacha Djoder, amb una armada de marroquins mas tanben de mercenàris angleses. Quand dintrèron en territòri Songhaï aprés crosar lo Sahara èra l’an 1591 e aquò provoquèt la guèrra civila al país.

Lèu Gao s’enfonzèt en l’anarquia. Mas una armada pròpria foguèt enviada per assajar d’arrestar los marroquins e angleses. Se trobèron a Tondibi, apròp del flume Nigèr, mas lèu foguèron desbrandats pr’amor de las armas de fuòc anglesas.

Aprés conquistar Gao e Tomboctó lo soltan de Marròc nomenèt governadors marroquins, celèbres coma “Armas” pr’amor de las siás armas de fuòc. Totun, e malgrat que lèu contrarotlèron lo comèrci transaharian de la sal, Gao demorava plan luenh e los soltans de Marròc perdèron l’interés.

Pas gair annadas apuèi Marròc daissèt de contrarotlar Gao que, totun, poguèt pas reviscolar coma empèri african. Trobaram pas grands empèris africans medievals coma aquel en tota la region. Jamai. D’autres reialmes africans venguèron tanben poderoses pendent l’epòca, mas cal viatjar mai al sud, al Gòlf de Benin o encara Africa centrala, ont naissarián tanben reialmes poderoses que daissarián lor nòm en l’istòria del continent african a l’edat mejana.

Lo 6 de genièr de 1213 Pèire Ir es a Tolosa amb Raimond VIn. Una setmana aprés demana una entrevista amb l’arquevèsque Arnau Amalric de Narbona, delegat papal, e amb Simon de Monfòrt, per assajar de trobar la patz. Tanben i a los evèsques de Bordèus, Albí, Tolosa, Comenge e Carcassona a mai de Simon de Monfòrt. Lo rei demana tornar las tèrras conquistadas pels crosats. Aquestes vòlon pas e alara Pèire demana una trèva a Monfòrt. Maugrat qu’acceptada, los crosats la trincan lèu en tot atacar Carcassona.

Lo 15 de genièr lo Papa Innocènci IIIn demana a l’arquevèsque de Narbona d’arrestar la crosada. E rebremba a Monfòrt qu’es vassal de Pèire. Dos jorns aprés ordèna Monfòrt de tornar totas las tèrras conquistadas pels crosats. Encara lo jorn 18 demana a totes los representants de la glèisa d’acceptar las prepaustas de Pèire. Mas la responsa de la glèisa catolica occitana al papa es que l’eretgia catara s’espandís mai e mai. Al còp, l’arquevèsque de Narbona demana a Pèire defendre pas Tolosa.

Lo 27 de genièr de 1213 Raimond VIn de Tolosa e lo sieu filh Raimondèt se declaran vassals del comte de Barcelona e rei d’Aragon Pèire Ir. Lo meteis jorn lo comte de Comenge se declara vassal de Pèire e tanben o fa Gaston VIn, vicecomte de Bearn. Lo 7 de febrièr Pèire aufrís la siá proteccion als templièrs de Tolosa.

L’amassa de l’armada occitana e catalana

Lo 7 de febrièr Pèire amassa una armada catalana, aragonesa e occitana a Tolosa. Dos setmanas aprés la glèisa catolica occitana demana tornarmai al Papa d’arrestar pas la crosada contra los catars. Pendent la fin del mes Pèire desfisa Monfòrt. Puèi aqueste se declara pas pus vassal del comte barcelonin.

Lo 3 de març Loís, prince de França se’n va a ajudar los crosats a París. Lo jorn 6 Raimond de Rocabertí, evèsque de Tarragona certifica per escrich que los comtes de Tolosa, Fois e Comenge  a mai del vicecomte de Bearn son ara vassals del rei d’Aragon. Pèire envia un delegat a París per maridar la filha del rei francés amb sòn filh. Totun, Felip August, rei de França, enebís al sieu filh de se n’anar a la crosada, car i a guèrra contra Anglatèrra.

Lo 21 de mai Innocènci IIIn confirma a Pèire Ir que la crosada contunha e que cal signar la patz amb Monfòrt. Puèi o comunica a Monfòrt e a los evèsques catolics occitans. Lo 18 de junh una armada occitana se dirigís al castèl de Poicelsi per luchar contra lo sètge de Guy de Monfòrt. Lo castèl es liurat de l’ataca crosada.

En julhèt es atacat lo castèl de Pujol e los crosats que i a morisson a mans de l’armada tolosana e catalana. Lo 22 Arnau Amalric demana tornarmai a Pèire una trèva pr’amor que la crosada contunharà. Lo 17 d’agost Joan sens Tèrra, rei d’Anglatèrra e duc d’aquitània confirma a Raimond VIn de Tolosa que, abans d’un an arribarà una armada gascona e anglesa per defendre Tolosa.

Lo meteis jorn Joan sens Tèrra confirma a Pèire una aliança militara, malgrat que la volontat es d’arribar a un acòrd amb lo papa. Lo 6 de setembre de 1213 una armada catalana e aragonesa dirigida per Pèire Ir crosa los Pirenèus per Benasc, la Pica, Banheras de Luishon, Marinhac e Valcabrèra. Una autra armada catalana crosa Urgèl e Puigcerdan o Perpinhan en tot crosar lo comtat de Fois. La batalha arribarà lèu lo 13 d’aquel mes e Catalonha e Occitània cambiaràn per totjorn la siá relacion aprés sègles d’èsser lo meteis país politic, cultural e lingüistic.

Olaf tornava a Norvègia après atacar Wendland, en Pomerania, e patiguèt l’ataca suspresa d’ Svend Ir de Danemarc, amassa amb Eirik Håkonsson, Jarl de Lade. La flòta d’Olaf èra formada per 11 batèls. Mas ara èran atacats per mai de 70 batèls enemics. Las siás naus foguèron capturadas fins que solament demorèt lo batèl reial d’Olaf, Ormen hin Lange, que tanben foguèt capturada del còp qu’Olaf se lençava a la mar. Dempuèi alara Norvègia demorèt contrarotlada coma un feu de Danemarc e Suècia.

De fònts reialas

Las fònts istoricas mai interessantas sus aquela batalha son las sagas reialas escritas dos sègles après. La batalha es descricha amb prigondor. Segon aquelas la causa reala de la batalha foguèt lo matrimòni d’Olaf amb Sigrid l’Auterosa. Lo matrimòni capitèt pas e Olaf maridèt, fin finala, Thyri, fraire d’Svend Ir de Danemarc.

A l’epòca Norvègia èra devessida en pichons reialmes e l’autoritat centrala gaireben existissiá pas. Quand Harald Ir venguèt rei de Norvègia comencèt l’unificacion del reialme. Los sieus descendents luchèron contra divèrses senhors locals coma los Jarls de Lade al nòrd o lo rei de Vingulmark a l’èst. Los daneses tanben demandavan lo sud norvegian.

En 970, Håkon Sigurdsson, Jarl de Lade, èra l’òme amb mai de poder de tota Norvègia. Demorèt pagan. En 995 Olaf venguèt rei. Olaf volguèt cristianizar Norvègia mas i aguèt fòrça resistència pagana. Lo filh d’Håkon, Eirik Håkonsson, e Svend Ir de Danemarc venguèron enemics jurats d’Olaf.

Segon Adam de Bremen foguèt la mulher d’Olaf qui provoquèt la guèrra. Olaf se dirigiguèt a Danemarc per l’atacar pr’amor qu’aquesta aviá pas pagat la dòt. Se n’anèt cap a danemarc amb solament 11 batèls. Puèi se n’anèt a cercar d’aliats a Pomerania. Pel camin foguèt atacat.

Segon divèrsas fònts istoricas dels 11 batèls d’Olaf lo batèl Grua aviá 30 remaires, e la nau Sèrp èra longa, bèla e daurada. La nau Sèrp Longa èra, pasmens, sonque legenda. La flòta d’Olaf navegava en linha e veiguèt l’enemic mas faguèt pas res per l’evitar. Segon lo rei los daneses èran brica braves e podián pas jamai ganhar la batalha. Totun lèu veiguèt que fòrça batèls èran tanben norvegians.

Olaf presentèt batalha en tot virar las naus a aufrir una linha laterala. La Sèrp Longa demorèt al cèntre. De daneses e de norvegians foguèron rebutats al començament amb de grandas pèrdas. Alara lo Jarl Eirik ataquèt la nau centrala e la capturèt. Puèi contunhèt l’ataca contra totas las autras naus, una darrièra l’autra. Fin finala, sonque demorava la nau reiala.

Un arquièr del rei Olaf assajèt d’aucir lo Jarl Eirik. Alavètz lo jarl Eirik ordonèt a un lapon d’utilizar tanben lo sieu arc que trinquèt l’arc de l’arquièr reial. Olaf demandèt qu’èra aquò ? E coma responsa recebèt una premonicion, l’arc se trincava pr’amor que Norvègia tanben. Fin finala, la nau reiala tanben foguèt capturada.

Olaf se lancèt al mar mas i a de fònts istoricas qu’afirman que subrevisquèt. Los aliats devessiguèron Norvègia en 3 estats. Olaf de Suècia aguèt Trondheim, Møre og Romsdal, lo reialme de Romsdal e los de  Ranrike. Svend Ir aguèt lo reialme de Vijen e la rèsta de Norvègia demorèt jos lo contraròtle d’Eirik Håkonsson, vassal d’Svein.

Una batalha clau

L’afrontament entre ambedoas armadas, la musulmana e la visigòda, se produsiguèt pendent la setmana del 19 al 26 de julhet de 711, al bòrd del flume Guadalete. Segon qualques istorians a l’estanh de la Janda; d’autres creson que près de l’anciana vila romana de Lacca. L’armada musulmana èra dirigida pel general e governador Tariq ibn Ziyad, considerat un grand militar, del temps que lo meteis rei Rodrigo dirigissiá las tropas visigòdas.

Pendent uèch jorns, ambedoas armadas s’afrontèron, mas los musulmans èran premanits melhor pel combat. Mas lo rei Rodrigo patiguèt tanben l’abandon dels soldats d’Aquila II, nòble visigòt qu’aspirava tanben al tròn e amb qui aviá agut d’afrontaments. Estrategia d’Aquila II? Un Rodrigo derrotat a la batalha podiá èsser desocupat del tròn? Ingenuïtat de Roderic? Vertadièrament benlèu es pas recomandable luchar en lo meteis partit qu’un enemic.

Lo resultat: victòria musulmana. Fòrça nòbles visigòts moriguèron e benlèu lo meteis monarca. Existisson pas de documents que parlen del rei Rodrigo après la batalha de Guadalete. Una segonda batalha al bòrd de l’actuala vila andalosa d’Écija finiguèt la resisténcia visigòda.

Los dètz mil soldats musulmans contunhèron l’espandida per la Peninsula Iberica aisidament sens cap d’armada que poguèsse los arrestar lo trajècte. Lo reialme visigòt desapareguèt (e d’autres pichons reialmes germanics del territòri), malgrat la proclamacion d’Aquila II coma nòu monarca, e començava una preséncia musulmana a la peninsula de uèch sègles.

La batalha finiguèt de biais plan marrit pels visigòts, qu’aprés desfachar los francs plan mai al sud, causiguèron assajar d’atacar los francs: pasmens, segon Virenque, la batalha finiguèt lèu e venguèt mai un chaple de gòts que non pas una vertadièra batalha. Lo luòc ont aquò passèt foguèt prèp de la vila qu’uèi es Seta e qu’alara exisitissiá pas.

Car en aquela epòca las cronicas parlan pas de Seta mas d’un airal conegut amb lo nom de Setius Mons. Plusors letras manuscrichas de l’epòca confirmarián lo nom e la situacion de l’airal al torn de l’actuala vila de Seta, Segon mai d’un istorian poiriá èsser que ja i aguèsse una plan pichonèla vila al luòc, a l’extrèm del territòri visigòt de Septimània, que tombariá jamai en poder dels francs e que sonque tombèt quand arribèron los aràbis e berbèrs en 711.

L’istòria pus anciana afirma que l’armada franca auriá assajat de dintrar en territòri iberic aprés Vouillé. De fònts coma l’Istòria de França (1720) de Gabriel Daniel (1649-1728) ne parlarián d’aquel assag de conquista franca. En 543, segon Daniel,”l’armada franca auriá patit una granda desfacha davant de la vila de Saragossa quand lo general e posterior rei visigòt  Teudis los ataquèt”.

Totun, l’armada franca se retirèt lèu e tornèt a crosar los Pirenèus aprés negociar amb los visigòts una trèva de sonque un jorn en escambi de cèrta soma d’argent.

L’ataca dels francs

Isidor de Sevilla (560-636) tanben confirmèt aquela batalha de Seta aprés escriure que los francs ataquèron Septimània en 544 en tot atacar e conquistar la pichona vila de Seta, situada sus lo cap del meteis nom”.

Segon Daniel, d’un autre costat, los visigòts menèron la siá armada a travèrs de la mar per assajar de tornar conquistar aquela pichona vila septimana. Mas aprés desbarcar desmembrèron de daisar una gàrdia per susvelhar una possibla ataca franca. “Los francs alara, çò daissèt escrich Daniel, profechèron aquela escasença per susprene los gòts: pendent l’ataca los visigòts se trobèron plan mal situats entre l’armada franca e la mar. E la batalha venguèt un chaple, car cap gòt poguèt subreviure, totes foguèron faches presonièrs o aucits”.

Segon l’istorian Daniel lo rei franc Clotàri auriá ordonat crear cèrtas medalhas per rebrembar aquela batalha, que foguèron creadas a Marsèlha (ostrogòda fins a l’an 539). Puèi negocièron un armistici amb los gòts que daisseron las frontièras mai o mens parièras fins al sègle VIIn. D’autres istorians coma lo comte de Peyronnet (1778-1854) tanben aurián confirmat l’existéncia de la batalha de Seta en 1835.

Aital, e malgrat que lo sud de l’illa demorava jos contraròtle catalan e sonque lo nòrd demorava liure d’aquela corona, caliá una accion militara finala se òm voliá conquistar de biais real l’illa. Fasiá mai de dètz ans que los catalans volián enviar l’expedicion finala (1397) mas l’estat del tresaur catalan o arrestèt e foguèt pas possible enviar una granda armada a l’illa fins a 1409. E, aqueste còp, l’armada catalana foguèt dirigida pel pròpri filh del rei catalan, Martin lo Jove.

Per ansin, en octubre de 1408, Martin lo Jove daissèt Trapani amb una flòta de 10 galèras e arribèt a Caller lo 6 de novembre del meteis an e pendent la fin de mes ja èran a l’Alguèr. En aquel moment lo jutjat d’Arborèa èra jos transicion politica pr’amor d’un cambiament de dinastiá, e Martin lo Jove i envièt una delegacion per trapar una solucion finala. De soslinhar que lo nòu jutjat d’Arborèa venguèt jos lo contraròtle dels occitans de Narbona.

Lo començament de l’expedicion catalana

En novembre de 1408 Barcelona comencèt a crear una armada per aquel afar. E las Corts Catalanas accepteròn balhar l’argent de besonh per l’expedicion. Sonque demanèron que l’armada foguèsse dirigida per Pere de Torrelles.  Aital, en mai de 1409, arribèron a Sardenha 25 vaissèls, 19 galèras e 15 galiots (un tipe plan grand de baissèl). La majoritat dels òmes d’aquela armada èran de catalans, de valencians e malhorquins: 3.000 cavalièrs e 8.000 òmes d’infantariá.

Abans de la batalha i aguèt una pichonèla batalha entre de catalans e genoeses a Santa Coloma (6 galèras) que ganhèt la flota catalana. Los catalans tanben refortiguèron Caller. Lo 26 de junh de 1409 Martin lo Jove se n’anèt amb l’armada catalana a Sanluri. Una segonda armada catalana se n’anèt cap a Esglésias.

L’armada catalana deviá luchar contra una armada de 12.000 òmes sards, franceses, occitans, genoeses e lombards. Lo 30 de juh de 1409 l’armada catalana comencèt l’ataca. L’avantgarda èra formada per 1.000 òmes dirigits per Pere de Torrelles. Puèi seguissiá la part centrala de l’armada catalana, amb 4.000 òmes, dirigida pel meteis prince reial catalan. Pasmens, la rèsta de l’armada catalana demorèt a la resèrva.

Lo desvolopament de la batalha

L’armada sarda apareguèt pel darrièr d’un puig, aucupat per lo meteis Martin lo Jove. Demanèt d’ailà l’ataca de la cavalariá catalana. Aprés aquò far, l’armada sarda se devessiguèt en doas armadas pus pichonas e se retirèt vers Sanluri e perdèt la bandièra de l’armada sarda pendent la lucha. Alara la cavalariá catalana comencèt l’ataca finala e los sards foguèron chaplats prèp del riu Mannu, a  S’Occidroxiu (lo chaple).

D’un autre costat, l’infantariá catalana, dirigida per Bernat de Cabrera, Joan Desvall e Bernat Galceran de Pinós comencèt a assautar Sanluri, e i aguèt tanben un chaple de la populacion del vilatge. La victòria catalana foguèt totala. Lo 7 de julhèt, l’armada catalana arribava e conquistava Esglésias e començava lo sètge de la capitala d’Arborèa, que tombariá en març de 1410. E aquò foguèt la fin de la guerra de Sardenha, que demorèt mai de 100 ans. Segon de fònts catalanas a la batalha de Sanluri i moriguèron 6.536 sards e aliats.

La victòria de l’armada catalana foguèt considerada istorica a Barcelona e i aguèron de jorns festius per o celebrar. Pasmens, Martin lo Jove moriguèt de malautiá lo 20 de julhèt de 1410 (dilhèu de malariá aprés crosar lo riu Mannau sard). La sieuna mòrt provoquèt la fin de la dinastia catalana de l’Ostal de Barcelona e lo declin social, militar e nacional de la nacion catalana pr’amor que, i puèi arribèt una dinastia castelhana.

Uèi tanben es posible conéisser qué s’i debanèt pr’amor de fins a quatre fònts dirèctas, çò es lo testimoniatge de l’ambassador de Florença, Rinaldo Albizzi, la cronica de Giovanni Merlini e la d’Andrea Biglia e las paraulas de Biondo Flavio. L’idèia que n’avèm uèi es doncas plan drecha.

En 1424 Milan aviá coma aliada la vila de Forlí. En febrièr d’aquel an Milan conquistèt Imola e capturèt al senhor de la vila Ludovico Alidosi. Puèi conquistèron Forlimpopoli e lèu Faenza acceptèt d’èsser protegida per l’armada milanesa. Totes aquels movements alarmèron la vila de Florença, plan pròcha de la región.

La creación d’una nòva armada

Aprés assajar de bastir una aliança amb Roma e Venècia, Florença formèt una armada de 7.000 cavalièrs e 3.000 soldats d’infantariá que foguèt dirigida per Carlo Malatesta. Tanben dirigiguèron l’armada de Florença de condotièrs plan celèbres coma Pandolfo Malatesta e Niccolò da Tolentino.

Forlí era protegida alara per mai de 4.000 milaneses. Los de Florença comencèron lo sètge de la vila. Los de Milan, alara, envièron mai d’òmes per liurar Forlí de l’ataca de los de Florença. Pasmens, al darrièr moment cambièron de vejaire e se dirigiguèron a Zagonara, aliada dels de Florença.

Alberico Novello da Barbiano, lo cap de l’armada de Florença del castèl de Zagonara demanèt de temps a Milan: se podiá pas recebre d’ajuda abans de doas semanas liurariá lo castèl. Quora l’armada de Florença coneissèt que los de Milan atacaban Zagonara daissèron lo sètge de Forlí e se dirigiguèron vèrs Zagonara. Ploguèt plan pendent la marcha e l’armada de Florença i arribèt plan fatigada.

Totun, comencèron l’ataca amb la cavalariá e contunhèron aital pendent mai de 5 oras. Quora los de Milan contrataquèron l’armada de Florença aquesta foguèt totalament destrucha, Carlo Malatesta foguèt fach presonièr e mai de 3.000 cavalièrs e 2.000 òmes d’infantariá d’aquela vila foguèron enviats a preson. Puèi lo castèl de Zagonara foguèt destruch per los de Milan.

Puèi l’armada de Milan contunhèt fins a la frontièra de Florença mas, se sap pas perqué, contunhèron pas e se retirèron, e conquistèron pas jamai Florença quora o podián aver fach. Aprés aquela granda batalha, totun, las guèrras de Lombardia encara contunhèron pendent fòrça temps e, d’efièch, Zagonara cambièt pas gaire l’scenàri d’aquela guerra italiana medievala.

Fin finala las sieunas tropas coincidiguèron amb los soldats crosats comandats per Simon de Montfòrt al prat batalhièr près de la vila de Murèth. E la batalha se produsiguèt lo jorn 12 de Setembre de 1213. En analisant la situacion, lo rei Pèire aviá fòrça mai possibilitats de ganhar, pr’amor que possedissiá una armada fòrça mai nombrosa. Mas perqué se produsiguèt una desbranda inesperada?

Divèrsas teorias

Existisson divèrsas teories. Una d’elas afirma que la nuèch anteriora lo monarca foguèt fòrça esvagat amb una dama tolosenca qu’èra la sieuna aimant, en celebrant una victòria qu’encara s’èra pas atenguda. Mas devèm pas desbrembar que lo rei Pèire proveniá de Las Navas de Tolosa (un viatge long) ont, amb los autres monarcas crestians de la Peninsula Iberica, avián desfachat los aràbis. E los soldats arribavan cansats a Murèth.

Segon explica una de las versions, coma d’autres monarcas pendent las batalhas complicadas, lo rei Pèire decidiguèt qu’un autre soldat vestiriá amb lo sieu vestiari de batalha, del temps que lo meteis Pèire semblariá coma un simple soldat anonim, per rasons de seguretat.

Dos soldats enemics ataquèron lo fals monarca, e l’auciguèron. Seguidament, comencèron a proclamar la mòrt del rei aragonés. En qualqu’unes escasenças, se pendent una batalha un monarca morís, la sieuna armada considerava qu’aviá perdut l’afrontament.

Lo vertadièr rei Pèire comencèt a cridar qu’el èra lo monarca. Descobèrt, foguèt atacat per d’autres soldats enemics e moriguèt. Lo sieu còrs, estendut al camp de batalha, foguèt reculhit pels fraires de l’Espital de Tolosa, sepelit primièr a la vila occitana, e fin finala, menat al monastèri de Santa Maria de Sixena l’an 1217. Per aquel viatge lo Papa Onòri III balhèt permís, doncas que lo monarca aragonés èra mòrt en defensant d’“eretges”. Segurament qu’en aquel cambiament aguèt importància que la maire de Pèire, Sança de Castelha aviá fondat lo monastèri. Tragica finala d’un monarca que poiriá èsser estat un dels sobeirans amb mai de tèrras governadas a l’epòca medievala.

En 1295, lo Papa Bonifàci VIIIn confirmèt la patz d’Agnani e la fin de la Guèrra de Sicília (1282-1289). Lo tractat confirmava que Jacme lo Just balhava lo reialme de Sicília al papat e que recebiá 12.000 liuras a mai d’un futur fèu de las illas de Corsèga e Sardenha.

En mai d’aquò, e pel Tractat de Cefalú, Jacme maridariá amb Blanca de Nàpols, filha de Carles IInd d’Anjau. Aital poguèron tornar los sius filhs a Carles, ostatges a la Corona d’aragon dempuèi l’an 1323.

L’origina de l’idèia de conquistar Sardenha venguèt mai reala quora lo Comte de Barcelona Jacme IInd recebèt l’ajuda militara que caliá per part de Sanç Ir de Malhòrca en 1321. Puèi encara, Jacme visitèt Aragon e valència e li foguèt tanben confirmat que receberiá d’ajuda militara.

Mas Ug II d’Arborèa,  aliat dels catalans, e que declarava que fins a una tresena part del Jutjat de Càller èra de la sieuna proprietat, avertiguèt que los pisans balharián pas l’illa e calguèt anar a la guèrra contra los meteisses. La batalha de San Gavino, per començar, entraïnèt una retirada dels pisans a Esglésias e Càller.

L’arribada dels catalans a Sardenha

En mai de 1323 tres flòtas sortiguèron de Catalonha e Malhòrca dirigidas per lo prince Anfós. Lor tòca èra Sardenha. En junh desbarcan al Gòlf de Palma di Sulci, al sud de sardenha. Lèu un grop de nòbles sards arribèt per jurar lor servici al prince Anfós.

Los catalans marchèron dreches vèrs Esglésias, asetjada per Ug IInd d’Arborèa, aliat dels catalans. Lo sètge durèt fins al febrièr de 1324. Puèi d’aragoneses e d’arboreses marchèron vèrs lo castèl de Castel di Castro. Caliá crosar de paluns e l’armada acampèt sus un puèg, ont uèi i a la vila de Bonaire.

Los pisans envièron a Manfredi della Gherardesca amb mai d’òmes. Arribèt a Sardenha amb 52 vaissèls, 6.000 òmes d’infantariá, 500 cavals e dos mil balestièrs mas volguèt pas luchar amb la flòta catalana. Segon la Cronica de Pèire lo Ceremoniós « en aquela lucha ja avián aucit mai de 300 òmes mas tornèt (Manfredi) a la batalha e nafrèt lo prince Anfós. Recebèt mai de 19 còps d’espada mas contunhèt la lucha e lèu perdèt la bandièra ».

Car la Batalha de Lutocisterna se debanèt alara. Los catalans, valencians, malhorquins e aragoneses avián d’artilhariá amb eles e poguèron lèu ganhar lo prat batalhièr contra los pisans. Malgrat aquò, Manfredi della Gherardesca e 500 cavalièrs poguèron arribar al castèl asetjat. Lor flòta foguèt raubada pels catalans e l’armada pisana fugiguèt.

Pasmens, e malgrat que Manfredi della Gherardesca poguèt se salvar, foguèt una victòria plan importanta pels catalans pr’amor que lo sètge de Castel di Castro finiguèt lèu. Lo meteis 19 de junh foguèt signada la rendicion e Pisa balhava Sardenha a Jacme. Totun, de pisans e de genoveses demorèron a Càller, la darrièra vila sarda qu’encara avián.

Uèi los istorians confirman qu’èra plan malaisit pels pisans de ganhar aquela guèrra, car l’armada catalana aviá mai d’11.000 òmes e tanben avián coma d’aliats als Doria, los Malaspina e los Sassaresi, qu’aimavan brica los pisans. Sonque la flòta catalana amassava mai de 300 vaissèls. La flòta èra tan granda que fòrça princes italians aguèron paur d’un desbarcament catalan a la meteissa peninsula italiana. De remembrar que i avián fins a 20 còcas, 53 galèras, 25 velièrs a mai de transpòrts per de cavals.

En mai d’aquò los pisans perdèron la batalha pr’amor qu’envièron la cavalariá pesada (fins a 1.000 cavalièrs) a un terren de paluns. Ailà foguèron trobats los celèbres almogavèrs, que poguèron usar lo terren per los ajudar. Sonque lo cap de l’armada pisana e qualcunes cavalièrs poguèron fugir. La rèsta foguèt aucida o venguèron presonièrs.

Segon una cronica comtemporanèa los pisans, dirigits per Enric della Mula, trapèron 2.000 òmes e 800 cavalièrs. Los pisans sonque avián 200 cavalièrs e 300 òmes. Los pisans auciguèron 160 catalans e arribèron a nafrar lo prince Anfós mas perdèron mai de 200 òmes e 100 cavalièrs. Quand arribèt Manfredi amb mai d’òmes la batalha ja èra finida.

Lutocisterna foguèt la sola batalha que i aguèt a l’illa de Sardenha al prat batalhièr demest de pisans e de catalans en aquela guèrra mas foguèt una victòria gigantassa pels catalans ; lèu Pisa balhava tota l’illa als catalans.

De catalans e d’aragoneses poguèron crear lèu lo reialme de Sardenha e Corsèga après se declarar vassals del papat e pagar 2.000 pèças d’argent a Bonifàci VIIIn. Tanben calguèt enviar 100 cavalièrs e 500 òmes per protegir lo Papa e renonciar a Sicília.