L’anglés Gervasi de Tilbury (c. 1150-1228), qu’al long de sos viatges estèt en Sicília, dins son òbra enciclopedica Otia Imperialia, un recuèlh d’anecdòtas qu’escriguèt al començament del sègle XIII per lo divertiment de l’emperador Oton IV, i incorporèt un conte sicilian. Lo conte explicava qu’un servicial de l’avesque de Catània intrèt dins una de les caunas d’Ètna del temps que perseguissiá un dels cavals de l’avesque, que s’èra escapat. Quand ne sortiguèt, se trobèt al mitan d’un jardin meravilhós amb un palais, e dedins vegèt lo rei Artur, nafrat per encausa de la batalha contra Mordred e jagut dins un lièit. Òm a notat las similituds que La faula e aqueste conte partejan dins lor esquèma narratiu (Bohigas, 1982). Benlèu La faula e l’istòria del servicial de l’avesque de Catània partejan una sorsa comuna, una legenda del rei Artur que se seriá espandida dins la Mediterranèa occidentala.

Observam de traças d’aquesta tradicion arturiana mediterranèa dins d’autres autors. Lo roman anonime Floriant et Florete (c. 1250) identifica Avalon amb Sicília e nos informa que lo filh del rei d’aquesta isla partiguèt de Palèrme en perseguissent un cèrvi, fins qu’intrèt dins una fortalesa que Morgana aviá a Mongibel, ont Artur èra destinat a èsser menat. “Mongibel” èra lo nom qu’Ètna recebiá a l’Edat Mejana. De fait, al meteis sègle XIII, l’abat cistercian Cesari de Heisterbach plaçava la descobèrta del sojorn d’Artur dins les prigondors cavernosas del Mont Gibel al moment de la conquista de Sicília per l’emperador Enric VI, a l’entorn de 1194. Dins lo Jaufre, lo protagonista es tanben menat, a travèrs d’una font, al país de la Fada de Gibel. D’un autre costat, lo cronicaire Jean d’Outremeuse expliquèt dins Ly Myreur des Histors (c. 1400) qu’Ogier lo Danés, en 896, en naufragar qualques jorns aprés sarpar de Chipre, finiguèt sus l’isla d’Avalon, ont lo recebèt Morgana, e ailà visquèt pendent fòrça ans amb Artur e Galvain.

Mas perqué lo mite arturian apareis tan sovent a partir del sègle XIV en Malhòrca? Amb aquò qu’avèm explicat fins ara, podèm azardar doas possiblas vias d’intrada de la matèria de Bretanha. L’una seriá de França estant, via Occitània, ont la Corona de Malhòrca manteniá de possessions. Disiam çai-sus qu’al sègle XIII la literatura en lenga d’òc, que siá a travèrs los trobadors o los romans en vèrs coma lo Jaufre, foguèt transmeteira de la matèria de Bretanha que s’èra desvolopat dins la França septentrionala en lenga d’oil. E pendent lo sègle XIV, los romans en francés ancian dels grands cicles de pròsa penetrèron dins los Païses Catalans, amb la cort catalano-aragonesa coma motor principal d’aquesta importacion de libres en francés. Los territòris continentals de la Corona d’Aragon aurián pogut èsser d’intermediaris dins l’arribada d’aquestas òbras al Reialme de Malhòrca.

D’un autre costat, una segonda via de transmission emergís en Itàlia. Los escambis comercials e culturals entre Malhòrca e las còstas italianas a l’Edat Mejana foguèron constants. Del Reialme de Sicília, al sud, poguèt arribar la tradicion legendària sus l’estatge final del rei Artur (una varianta d’aquesta legenda lo plaçariá sus una isla mediterranèa, benlèu en Sicília meteissa, mentre qu’una autra version, la seguida per Guillem de Torroella, plaçariá dins la Mediterranèa lo camin cap a Avalon, que se trobariá dins l’Orient, prèp del Paradís terrenal). Mas sabèm tanben qu’en Itàlia del nòrd existiguèt un fòcus de produccion de manuscrits amb tèxtes arturians escrits en francés, coma la familha de manuscrits (representada pel fr. 343) del tèxte modèl seguit per l’adaptator-traductor de la Stòria del Sant Grasal catalana, que foguèsse Guillem Reixac o pas.

E las rason que semblen èsser estat a l’origina de la consolidacion del mite arturian, especialament en Malhòrca, benlèu las caldriá cercar dins lo contèxte politic complèxe que l’isla visquèt al sègle XIV. Lo professor de literatura medievala Anton M. Espadaler metèt en evidéncia que La faula presentava una tematica especialament apta per tractar d’afars politics compromeses d’un biais dissimulat. E dins la segonda mitat del sègle XIV, dins la politica malhorquina, i aviá pas cap de question mai espinosa que la monarquia, mai que mai tre que son darrièr rei legitim èra estat tuat en 1349 a Llucmajor. Son eretièr, Jacme IV, foguèt tengut presonièr pel Ceremoniós pendent dotze annadas a Barcelona, dins de condicions tan vexatòrias coma d’aver de dormir dins una gàbia de fèrre. Espadaler remarca lo parallelisme estonant entre aquesta situacion anomala de la captivitat de Jacme, que faguèt un escandal en Euròpa a l’epòca, amb un detalh qu’apareis dins La Faula sens cap d’explicacion aparenta e que retrobam pas dins cap dels autres tèxtes que narran de rescontres entre un mortal e Artur sus l’isla d’Avalon: Guillem de Torroella plaça lo rei darrièr unas rièjas d’argent.

La familha Torroella, apertenenta a las classas nòblas inferioras de Malhòrca qu’arribèron sus l’isla après la conquista de Jacme I, fasiá partida de la faccion qu’aviá la nostalgia dels ans d’autonomia de la Corona de Malhòrca, un grop en favor del linhatge vençut que recebèt l’escaisnom de “bretons”. De segur, aqueles malhorquins se podián veire reflectits dins los bretons e lor espèra etèrna d’un rei que tornava pas jamai. Jacme IV foguèt desliurat de sa captivitat en 1362 per qualques partidaris de sa causa. Un an mai tard esposava la reina de Nàpols, Joana I. Jacme aviá l’idèa de recuperar lo Reialme de Malhòrca e en 1374 amassèt una armada, en gran partida compausada de mercenaris bretons e normands, amb la qual ensagèt d’envasir Catalonha en crosant los Pirenèus a travèrs Conflent e en intrant per Urgèl. Mas los problèmas de provesiment faguèron que las tropas e lo quite Jacme aguèsson de se retirar a Soria. Aquí, Jacme IV moriguèt d’una malautiá en 1375, e las qualques esperanças que demoravan per la restauracion de la Corona de Malhòrca s’esvaniguèron. Espadaler menciona qu’en cap de cas La faula constituiguèt un manifèst politic que cridèsse a la rebellion, mas consèrva una dimension politica qu’exprimís puslèu lo recòrd nostalgic d’un passat irrecuperable. Es pas per azard qu’Artur assegure a Guillem que tornarà pas e que vòl pas que son pòble contunhe de lo cercar.

Convendrem que, al mens, los parallelismes son curioses: Jacme IV e son pare endurèron un tradiment de la part de qualques malhorquins qu’ajudèron lo Ceremoniós dins son entrepresa annexionista, aital coma una partida dels vassals d’Artur s’alièron amb l’usurpator Mordred; Jacme IV capitèt pas jamai de tornar a Malhòrca, del meteis biais que l’Artur qu’esperavan los bretons tornèt pas aparéisser.

Qu’aquesta prepausa siá mai o mens exacta, çò qu’es clar es la capacitat de la matèria arturiana, sorgida inicialament coma una mitologia nacionala dels pòbles bretons de la Gran Bretanha (retirats en Galas e Cornoalha) e dels bretons d’Armorica (Bretanha francesa e Normandia), per s’adaptar al contèxte politic, social e cultural d’ailà ont penetrava, que foguèsse Malhòrca o quina autra region d’Euròpa que siá.

Fin finala, cal notar que l’element arturian s’es mantengut dins la cultura populara malhorquina transmesa oralament fins al jorn d’uèi. Un bon exemple d’aquò son los dos contes qu’Antoni M. Alcover reculhiguèt dins son Aplec de rondaies mallorquines d’en Jordi d’es Racó, ont la sòrre del rei Artur jòga lo ròtle principal: “La Fada Morgana” e “Na Joana e la fada Mariana”. Lor trama es similara: una jove femna, Joana, se vanta d’èsser mai sabenta que la reina de las fadas; Morgana la somet a una espròva, que Joana capita gràcias a l’ajuda del filh de la reina, que finís per esposar.

Un article d’Enric Casas Reig

Universitat de Barcelona, IRCVM

Fotografia principala: TheGirlsNYC/CC.

Seriá pas estranh qu’un “òme d’afars” dins l’entrepresa maritima coma Guillem Reixac aguèsse revirat la Queste en catalan, ja que Cifuentes mòstra dins son estudi que dins la segonda mitat del sègle XIV e, mai que mai, dins lo sègle XV la literatura cavalieresca s’espandiguèt al delà de las elèits, dins d’amples sectors socials que comprenián la borgesiá urbana naissenta e los artesans, que non solament possedissián aquestes libres, mas tanben los copiavan eles meteisses per fin d’aver de volums autografes per usatge personal o sus comanda. Aqueste segon cas seriá aquel de l’apoticari malhorquin Alemany d’Espanya, qu’en 1415 reclamava al prèire Arnaldus Lupià lo pagament per la còpia del libre nomenat Del Sanct Gresal que lo dit fraire li aviá encargat qu’“emendèsse” (Hillgarth 1991: n. 175).

Avèm mai de testimònis notarials, subretot dins testaments e inventaris postmortem, de la circulacion de la literatura arturiana demest los malhorquins de divèrsas categorias socialas dels sègles XIV e XVI, que foguèron compilats pel lullista britanic Jocelyn N. Hillgarth dins son estudi suls libres e legeires en Malhòrca entre 1229 e 1550. Per exemple, l’inventari postmortem de 1403 del mercadièr e escriptor compotorum de la municipalitat de Ciutat de Malhòrca Pere Fuster registra un Tristan (Hillgarth: 150.2), lectura que Bartomeu Asbart, un marin que s’afoguèt en 1413, possedissiá tanben coma gatge (166). En 1439 lo drapièr Pere Estaràs dispausava d’un Libre del Rey Artus (213), que poiriá èsser lo meteis roman que possedissiá l’apoticari Bartomeu Claret en 1463: De la destrucció de la taula redona (283.57), títol que se refeririá segurament a la Mort Artu de la Vulgata. Es de notar l’inventari que foguèt fait en 1454 dels bens del prèire Joan Blanch, beneficiari de la Catedrala de Malhòrca, grand afogat de la matèria de Bretanha, perque aviá un Tristán de Leonís, un Lensalot del Lach e un libre Del Sant Grasal (254.1, 2, 3). L’inventari de 1505 del nòble Gregori Burgès, procurador reial del Reialme de Malhòrca, compren un Lensolot. E quitament una femna, Maria, veusa del fornièr Jordi Cortell, possedissiá un Tristany “en lenga castelhana” (567.5).

La matèria de Bretanha dins las produccions literàrias localas

Azard o pas, mai de la mitat dels tèxtes arturians que conservam en catalan venon de Malhòrca, ont, gràcias a la documentacion notariala, sabèm que i aviá encara mai de còpias en circulacion d’aquelas que nos son vengudas. De mai, dins las produccions literàrias realizadas per d’autors malhorquins identificam de referéncias arturianas fòrça interessantas.

En 1275, Ramon Llull escriguèt un brèu tractat destinat a la formacion del cavalièr crestian, lo Libre de l’orde de cavalleria, introduit per un conte brac que quadrariá dins quin roman arturian que siá. Un escudièr se dirigissiá cap a la cort d’un rei per èsser cavalièr, mas s’endormiguèt sus son palafren e finiguèt dins un ermitatge abitat per un vièlh ermita qu’èra estat cavalièr quand foguèt jove. L’escudièr li demandèt de qué èra l’òrdre de cavalariá e l’òme de religion li balhèt un libre qu’es identificat amb lo quite tractat de Llull. Aqueste raconte nos pòt far pensar a l’ermita e oncle de Parsaval qu’instruguèt lo protagonista de Li Contes del Graal de Chrétien de Troyes, o nos rebrembar los divèrses fraires que lotjavan los cavalièrs de la Taula Redonda qu’avián entreprés la recèrca del Sant Grasal dins la Queste e interpretavan lo sens de las aventuras que lor arribavan.

Un autre escrivan important de la literatura catalana medievala nascut en Malhòrca, Anselm Turmeda, en 1398, de Tunis estant, escriguèt lo poèma intitulat Cobles de la divisió del regne de Mallorques. Es un raconte allegoric ont lo narrator arriba a un palais magic qu’a unes escalièrs bastits per un mèstre d’òbra del rei Artur, qu’en acabar son trabalh moriguèt en tombant pels escalièrs, per que degun mai ne tornèsse bastir d’autres de parièrs. Aquestes escalièrs menan a una sala ont una dama, l’isla de Malhòrca, sospira d’angoissa per las disputas e la desunion de sos enfants, los malhorquins.

Turmeda s’inspirèt probablament d’un poèma amb una trama arturiana escrit qualques decennias abans, a l’entorn de 1370, per un autre filh de Malhòrca, l’escudièr Guillem de Torroella (c. 1348-1375): La faula. Guillem, protagonista-narrator en primièra persona d’aquesta nova rimada escrita en vèrs e en un catalan occitanizat, explica que lo matin de Sant Joan foguèt sequestrat del pòrt de Sóller per una balena e un papagai, e transportat a travèrs la Mediterranèa cap a l’Orient fins qu’es arribat a una isla, descrita amb los lòcs comuns del païsatge paradisiac. Aquí, una sèrp enrotlada a l’entorn d’un arbre de fruits delicioses li indiquèt en francés: “Tu es en l’ilh anquantea, on repayra Morguan la fea e misire lo roys Artus” (‘ara ès a l’Isla Encantada, ont residisson la fada Morgana e monsenhor lo rei Artur’, segon la version en catalan modèrne de Lola Badia, 2020: 19).

L’endeman, Guillem arribèt dins un palais meravilhós al mitan d’un jardin, ont foguèt recebut per Morgana, que li comuniquèt que son fraire èra dedins mas èra malaut e afligit per una malautiá fòrça estranha que li produsiá una prigonda tristesa. Al dedins, Guillem descobrís lo rei Artur, ajagut dins un lièit de l’autre costat d’unas rièjas d’argent, vestit de dòl, absorbit dins la contemplacion de son espasa Excalibur.

Lo malhorquin s’empachèt pas de demandar s’èra el vertadièrament aquel qu’esperavan los bretons, e s’establiguèt un dialòg entre totes dos sus la fin de Mort Artu, roman que Guillem aviá legit. Es curiós de notar que, coma la sèrp, Morgana e Artur se comunican tanben en francés, que sembla èsser la lenga veïculara dels estatjants de l’isla perque lo francés ancian èra la lenga pròpria dins la qual los romans arturians èran escrits. Guillem de Torroella compreniá lo francés e èra capable de l’escriure, coma o demòstra dins aqueste poèma, una situacion que seriá pas excepcionala e que partejariá tanben, al mens, amb la rèsta dels membres de l’aristocracia malhorquina. La lenga francesa èra tanben perfieitament coneguda dins los cercles corteses del Principat. Sabèm que Pèire lo Ceremoniós e, subretot, son filh e successor Joan lo Caçaire legissián en francés.

Artur revelèt a Guillem que, quand foguèt ferit mortalament a Salisbury, foguèt menat per Morgana dins aquesta isla encantada, ont foguèt garit de sas nafraduras en se banhant dins una font d’aigas paradisiacas del riu Tigre. Per tal que sas gents lo deguèsson pas cercar per tot lo mond en van, ja qu’arribarián pas jamai a aquesta isla, faguèt preparar una tomba amb son nom, qu’es aquela que Girflet tròba dins las darrièras paginas de Mort Artu. Alara totòm creiriá qu’èra mòrt. Torroella s’estona de veire que lo rei manten una aparéncia fisica jove, e lo rei respond: “lo Sant Grasal m’a gardat en bona santat. Coma ieu organizèri la cèrca, cada annada me veniá visitar a l’escasença de la granda fèsta e nos portava un repais nomentat manna del cèl, lo meteis que los filhs d’Israèl recebèron pendent quaranta ans dins lo desèrt. Es un aliment tan agradiu qu’ai pas besonh de cap d’autre vianda, ja qu’es un don del Senhor.” (Badia, 2020: 40).

Fin finala, lo poèta malhorquin volguèt conéisser la causa de la melancoliá del rei, e quand observèt l’espasa qu’Artur li estendiá entre las barralhas, contemplèt una vision ont los rics indignes, plens d’avarícia, avián los uèlhs cècs, mas apareissián gaujoses; mentre que los valents òmes apareissián ligats de mans e de pès e sospiravan sus lor malur. Guillem èra estat menat dins aquel luòc meravilhós per veire aquel image, qu’a son retorn a Malhòrca deuriá explicar a sos contemporanèus.

L’enrasigament del mite arturian en Malhòrca

La faula es la sola òbra arturiana originala escrita en catalan. La rèsta son de traduccions, amb mai o mens d’innovacions al respècte de lor modèl francés, e d’allusions esporadicas a la matèria de Bretanha inseridas dins las produccions literàrias catalanas. Mas lo poèma de Guillem de Torroella es pas un cas isolat, ja que fa partida d’una tradicion legendària sul rei Artur vertadièrament mediterranèa.

Al contrari de çò que se pòt pensar, las primièras representacions artisticas, non literàrias, del rei Artur e de sos cavalièrs apareisson pas ni en Grand Bretanha ni dins lo nòrd de França, mas en Itàlia. La Catedrala de Modena mòstra dins un arquivòut al dessús del portal nòrd, escultada entre 1099 e 1120, la representacion d’una scèna ont Artur, acompanhat d’autres cavalièrs, ensaja de desliurar la reina Winlogee d’un castèl. De l’entorn de 1165 remonta un paviment mosaïc de la Catedrala d’Otranto ont vesèm un òme que pòrta un scèptre e que monta una bèstia cornuda, que reconeissèm per l’inscripcion que l’acompanha: ‘Arturus Rex’. Aquestas ancianas representacions arturianas italianas poirián èsser estacadas a la conquista normanda del sud d’Itàlia, qu’establiguèt lo Reialme de Sicília jos lo govèrn dels normands entre 1072 e 1189, centre d’espandiment dels interèsses de la dinastia normanda Plantagenet en Mediterranèa. L’arribada de Bretons d’Armorica favorizèt tanben la difusion de tradicions oralas a prepaus del rei Artur en Mediterranèa.

Enric Casas Reig

Universitat de Barcelona, IRCVM

Fotografia principala: Alain G.