Soni Ali aviá pogut arribar al tron de Gao en 1464 on demoravan los Songhaï, entre lo flume Nigèr o lo sud, tre las vilas de Gao e Tomboctó. Lo primièr que faguèt Ali foguèt bastir una armada amb de cavalariá e tanben una flòta de mai de 400 pirògas. Aprés assautèt Tomboctó que, pasmens, poguèt pas èsser contrarotlada fins a 1468.

Des d’alara foguèt nomenat Ali lo Grand pr’amor qu’ajudèt a desvolopar lo comèrci de la region. Tanben creèt una administracion plan descentralizada a mai de dirigir totes los actes oficials. L’empèri de Gao venguèt gigantàs e sonque s’arrestèt a las pòrtas de la sèlva, ont la mòsca tse-tse atacava e auciá plan los cavals de la siá armada.

La conquista de Silla

Lo filh d’Ali permetèt l’arribada al tron de Mohamed Silla, cap de l’armada de Gao e puèi nomenat Askia Mohamed. Foguèt un còp d’estat dirigit per los òmes pus educats de Tomboctó, que volián islamizar mai lèu la region. Mohamed foguèt nomentat Askia pr’amor que las filhas de Soni Ali, quand aqueste ataquèt lo palais reial diguèron “A si kyi ya!” çò que voliá dire “Non, el non”. E aqueste nòm menèt la nòva dinastia a l’apogèu imperial dels Songhaï.

Tomboctó venguèt una vila clau. Askia Mohamed ordonèt susvelhar las carrièras per veire se totas las femnas passejavan amb lors paires o fraires. Lo nòm de Tomboctó aviá coma origina Boctó, lo nòm d’una celèbra femna que gardaba lo pòtz ont s’arrestavan las ancianas caravanas que crosavan lo desèrt. Segon mai d’una cronica, foguèt una bona epòca per los malians mas tanben pels Songhaï. Lo contraròtle de la sal èra la clau.

Totun, aquò atirèt l’etencion de vesins luenhans. Al sègle XVI Al-Mansor, soltan de Marròc, deicidiguèt conquistar l’empèri Songhaï. Envièt una expedicion a Tomboctó dirigida per pacha Djoder, amb una armada de marroquins mas tanben de mercenàris angleses. Quand dintrèron en territòri Songhaï aprés crosar lo Sahara èra l’an 1591 e aquò provoquèt la guèrra civila al país.

Lèu Gao s’enfonzèt en l’anarquia. Mas una armada pròpria foguèt enviada per assajar d’arrestar los marroquins e angleses. Se trobèron a Tondibi, apròp del flume Nigèr, mas lèu foguèron desbrandats pr’amor de las armas de fuòc anglesas.

Aprés conquistar Gao e Tomboctó lo soltan de Marròc nomenèt governadors marroquins, celèbres coma “Armas” pr’amor de las siás armas de fuòc. Totun, e malgrat que lèu contrarotlèron lo comèrci transaharian de la sal, Gao demorava plan luenh e los soltans de Marròc perdèron l’interés.

Pas gair annadas apuèi Marròc daissèt de contrarotlar Gao que, totun, poguèt pas reviscolar coma empèri african. Trobaram pas grands empèris africans medievals coma aquel en tota la region. Jamai. D’autres reialmes africans venguèron tanben poderoses pendent l’epòca, mas cal viatjar mai al sud, al Gòlf de Benin o encara Africa centrala, ont naissarián tanben reialmes poderoses que daissarián lor nòm en l’istòria del continent african a l’edat mejana.

Abans de l’edat mejana Wagadú (un reialme situat entre Senegal e Nigèr) èra governat per los Cissé. Lor dieu èra lo dieu-sèrp e lor rei venguèt lo rei de l’aur. Pauc a cha pauc i comencèron a arribar comerciants islamics. Al sègle IXn, la region ja èra celèbra amb lo nòm de Ghana (la Broça) pels primièrs comerciants arabis que i arribèron.

Lo rei de Wagadú los daissèt dintrar per comerciar pr’amor que los produches que menavan amb eles semblaven fòrça interessants. Pasmens, ordonèt los espiar pr’amor que se pensava que sonque volián saber ont èran las minas d’aur per las raubar. Lo secret demorèt escur durant decadas.

L’espandiment de l’empèri ghanès

Amb aquela sòrça naturala, los reis de Wagadú començèron a comprar òmes e mai òmes e formèron una armada gigantassa. Foguèt aital com lèu poguèron contrarotlar tot l’interior de Senegal mas atanben una grana part del Dèlta interior del flume Nigèr. Lo rei venguèt nomentat kaya-magan (rei de l’aur) pr’amor qu’aviá lo monopoli del comèrçi amb los arabis. Cap pèira d’aur del reialme podiá demorar en defòra del contrarotle reial. D’un autre costat, cada còp qu’un elefant èra caçat al reialme, la defensa que tocava lo sòl primièr èra reservada per lo kaya-magan, çò qu’entraïnèt que los reis de Wagadú (tanplan celèbre a l’exterior amb lo nòm modèrn d’empèri ghanès) venguèron lèu lèu tras que rics e poguèron crear un empèri gigantàs amb una fónt d’aur gaireben sens fin.

L’empèri ghanès de Wagadú s’espandiguèt, amb lo temps, des de las dunas de sabla sahariana del nòrd fins al pè de las montanhas de Fouta-Djalon, ont començava la sèlva guineana. Un empèri tan gran e divèrs necessitava, pasmens, mesuras politicas singularas e aqueles reis de Wagadú lèu descentralizèron l’empèri. Benlèu pr’açò (un empèri plan descentralizat) nasquèron los primièrs linhatges de comerciants de Wagadú, que lèu se situèron entre lo pòble bas e los guerrièrs reials.

L’ostal reial ghanès, totun, demorèt en tot contrarotlar l’aur que i aviá a la region, que dintrava o que sortissiá de Wagadú fins a la fin del reialme african. Lo rei de Wagadú aguèt totjorn lo monopoli de las caravanas arabias que gausavan viatjar fins als país de l’aur e que sonque podián comerciar se i aviá un interès reial vertadièr. Se que non, l’aur demorava en mans reialas. Mas la coneissença de l’aur s’espandiguèt fins al Mediterranèu e l’empèri de Wagadú venguèt un dels màgers empèris africans medievals pus importants pr’amor d’aquel comèrçi. Un prètzfach qu’arribèt pas jamai a lors abitants.

Lo sètge de Constantinòble de 1422 arribèt pr’amor de l’afebliment otoman que i aguèt après la batalha d’Ankara de 1402. Aquel còp los otomans patiguèron la desfacha contra d’autres turcs e encara una part importanta del sieu territòri. Après arribèt una òrra guèrra civila turca que provoquèt l’orror en Anatolia. Val pas dire que los bizantins profechèron l’escasença per assajar de ganhar territòri otoman.

Per ansin, e amb una guèrra civila turca ocmençada entre los eiretièrs del sultan Bayezid Ir e Murad IId, los bizantins tanben ataquèron, mas las siás ressorças a l’epòca ja èran fòrça reduchas e poguèron pas arrestar la victòria de Murad IId coma nòu sultan de l’empèri otoman. Un còp contrarotlat lo país, lo nòu sultan otoman, Murad IId, causiguèt balhar una leçon als bizantins e comencèt un nòu sètge en Constantinòble.

Un sètge gaire long

Totun, e solament començar lo sètge los otomans pàtiguèron grèus problèmas pr’amor que podián pas completar lo sètge total de la cpaitala bizantina. Calguèt tanben bastir de nòvas atacas contra los murs de la vila e caliá o far plan. Mas Murad IId aviá pas una armada pro granda per conquistar la vila. Lo sètge, pasmens, comencèt lo mes de juhn de 1422. Los bizantins, d’un autre costat, mobilizèron a tota la populacion per defensar las muralhas e poguèron faciar plan l’ataca otomana.

Lo 24 d’agost los otomans ataquèron Constantinòble de biais general mas quora arribèt la fin del jorn descubriguèron qu’avián pas pogut capitar e conquistar la vila bizantina. E qu’avián de grèvas pèrdas umanas a la siá armada. Aquò provocariá que Murat IId decidiguèsse finir lo sètge pr’amor que l’empèri otoman ara patissiá una nòva revòlta ( lo sieu fraire Küçük Mustafaq ).

Uèi fòrça istorians considèran que la fin rapida d’aquel sètge en 1422 foguèt una de las causas pus importantas per la subrevivéncia de Constantinòble coma capitala bizantina crestiana fins a l’an 1453. Mas tanpauc poguèt balhar lo succés als bizantins pr’amor que Murad IId desfachèt lèu lo sieu fraire e finiguèt lèu la revòlta intèrna otomana. Puèi, encara, los otomans ataquèron Salonica, la segonda màger vila de l’empèri bizantin. Lèu veiguèron que podián pas la defensar e pr’amor d’aquò la balhèron als venecians. E, malgrat que demorèt encara divèrsas annadas coma vila crestiana, aviá daissat d’èsser part del territòri bizantin. Çò que podiá entraïnar una fin après del meteis empèri bizantin. E qu’arribèt, fin finala, en 1453.

Pasmens, es pas demorat cap escrich que ne parle, e los istorians trabalhèron plan per rebastir la sieuna biografia.  Es conegut que los ancessors d’Osman èran la tribú dels Kayi, turcs d’Oghuz. Lo sieu territòri natiu èra situat a la region de Bitinia, al nòrd d‘Asia Menor, en lucha permanenta amb l’Empèri Bizantin.

Segon qualcunes istorians turcs, Osman auriá agut coma nòm vertadièr Atman, mas auriá cambiat lo nòm pel d’Osman mai tard. Ibn Battuta, lo grand viatjaire magrebin, lo nomenèt Osmancik. Los expèrts creson qu’Osman Ir nasquèt aperaquí l’an 1258 en Safar. Alara èra quora los mongòls conquistavan Bagdad. Los ans de joventut son plan desconeguts encara uèi lo jorn. Lo paire d’Osman aviá jurat fidelitat als turcs seljucidas. Per ansin, e mai enlà del contraròtle que la familha d’Osman aviá sus la vila de Sogut e qu’atacaban sovent territòri bizantin, pas res es conegut de la sieuna vita fins a l’an 1301, quora participa a la batalha de Bafeus e los otomans desfachan los bizantins.

Mens e mens territòri bizantin

La tactica d’Osman foguèt dempuèi alara la de conquistar mai e mai territòri bizantin. Aquò li balhhèt mai de poder davant los autres senhors regionals turcs. Lèu crosèt Frigia per conquistar Bitinia, e quand desirava pas la guèrra comprava la volontat dels nòbles bizantins locals amb d’argent, de tractats, o de maridatges.

Segon la majoritat d’istorians, Osman ja èra emir en 1281. Calguèt luchar contra la familha per i arribar. La sieuna capital, Sogut, èra sus un puèg e aviá de bonas defensas. E contrarotlava lo camin vèrs Constantinòble.  Lèu descobriguèt que l’Empèri Bizantin viviá una situacion plan flaca, e comencèt a s’espandir militarament, mai que mai contra los bizantins.

Pendent la sieuna vita los otomans comencèron a daissar endarrièr lo tipe de vita nomada, e aquò tanben balhèt als otomans mai poder encara sus las autras tribús turcas. Segon la legenda, un jorn Osman aguèt un  sòmi e dempuèi alara volguèt fondar un empèri.

Val pas dire que, amb lo temps, osman tanben comencèt a s’aliar amb d’autras tribús turcas d’Anatolia. Osman encara èra jos lo poder d’autres emirs màgers que, al còp, èran fidels al can mongòl. Pasmens, Osman conquistèt, abans de la fin del sègle XIIIn Belokomis, Melangeia, Angelokomis, Koprouisar e d’autres castèls bizantins de l’airal. Quora conquistèt Yenisehir la vila venguèt la nòva capitala otomana. En 1302, aprés desfachar los bizantins prep de Nicea comencèt a enviar mai e mai òmes a la frontièra bizantina. En 1308 ja aviá arribat a la Mar de Marmara.

La vila de Bursa

La darrièra campanha d’Osman foguèt lo sètge de Bursa. La sieuna conquista ajudèt plan per un future sètge de la meteissa Constantinòble e venguèt proprietat del filh d’Osman, Orhan. Pas gaire après la conquista de la vila, Osman moriguèt. Osman luchèt totjorn contra los bizantins mas atanben contra d’autras tribús turcas coma las dels germinayide. Per arrestar l’armada d’Osman, los bizantins demanèron d’ajuda exteriora e arribèron los almogavèrs catalans. Los almogavèrs de Rogièr de Flor arribèron a Anatolia en 1303. Lo primièr enemic que trobèron foguèron los turcs germiyanides. Los catalans los desfachèron lèu.  La vila de Filadèlfia, alara, patissiá lo sètge dels otomans, que lèu foguèron desfachats pels catalans e se retirèron.

Malgrat totas aquelas victòrias, los catalans se n’anèron de la region lèu. La vila bizantina de Magnèsia aviá atacat los catalans e la resvenja catalana foguèt òrre. Los bizantins ataquèron alara los catalans e auciguèron al meteis Rogièr de Flor. Osman profechèt plan la situacion e demorèt en tot esperar la resulta de la nova guèrra entre bizantins e catalans. Aquò sonque entraïnèt un país que podiá pas pus luchar e quora i arribèt Osman la conquista ne foguèt plan aisida.

Las conquistas d’Osman contunhèron plan fins arribar a Bursa. Osman ordonèt bastir dos fòrts a ambedós costats de la vila per començar lo sètge, un sètge que demorèt, pasmens, 9 ans, pr’amor que los otomans avian pas de maquinas de sètge. Totun, Osman lèu venguèt malaut e moriguèt, e lo sètge foguèt contunhat pel sieu filh Orhan. Orhan foguèt lo que fondèt una linha imperiala de sultans –mai de 35 – que demorariá fins a 1918. Uèi los turcs encara remembran Osman Ir coma lo fondator d’un dels màgers empèris d’Asia, Euròpa e Africa pendent l’edat medievala. E o contunharàn de far malgrat, la fauta d’informacion generala sus la vita d’Osman Ir, fondator de l’Empèri Otoman.

La Bassa Baviera èra estada regentada fins alara per Frederic Ir d’Habsborg, Duc d’Àustria, un ancian amic de Loís IVn. Una guèrra civila entre Loís e lo sieu fraire Rodolf demorèt fins a l’an 1313 mas alara foguèt signada la patz a Munic.

En 1314, après la mòrt de l’emperaire Enric VIIn lo partit luxemburgués diguèt non a Joan de Boèmia coma candiat al tròn imperial e prepausèt Loís IVn, qu’alara veniá rival de Frederic Ir d’Habsborg. Loís foguèt causit en Frankfort en octubre de 1314 coma emperaire.

Totun, i aguèt una causida alternativa en Bonn. E Frederic foguèt causit tanben coma emperaire.  Lóis foguèt coronat lèu, mas tanben o foguèt Frederic en Bonn. Pendent la lucha que comencèt alara e dempuèi aquel moment entre los dos emperaires, Loís IVn reconeissèt l’independéncia soïssa sonque pr’amor qu’aital podiá nafrar l’aunor dels Habsborg (1316).

La posicion papala

Loís foguèt pas reconeissut coma emperaire dels alemands pel Papa Joan XXIIn. En mai d’aquò, lo Papa avertiguèt Loís que podiá pas se declarar emperaire sens l’ajuda papala e que quand l’Empèri venguèsse sens cap emperaire, l’administracion deviá passar al papa. E Loís o acceptèt pas.

La guèrra civila qu’arribèt pendent aquelas annadas foguèt longa e òrra. Pendent lo perióde final tot semblava confirmar que la victòria seriá per Frederic, qu’èra estat ajudat pel sieu fraire Leopold Ir d’Àustria. Mas l’armada de Frederic foguèt, fin finala, desfachada a Mühldorf en 1322. Ailà Frederic e mai de 1.300 nòbles austrians e de Salzborg foguèron faches presonièrs.

Loís aguèt Frederic coma presonièr al castèl de Trausnitz (Schwandorf) pendent mai de tres ans mas Leopold, lo sieu fraire, contunhèt la lucha e Joan de Boèmia se retirèt de l’aliança amb Loís IVn. Fin finala, lo Papa provoquèt lo liurament de Frederic en 1325.

En l’acòrdi, Frederic reconeissiá Loís coma lo vertadièr emperaire e afirmèt que demanariá poder convénçer als sieus fraires sus aquò.  Mas poguèt pas convénçer lo sieu fraire Leopold d’Àustria e tornèt a la preson, malgrat que lo Papa o voliá pas. Loís demorèt estonat per aquel fach e tornèt a èsser amic de Frederic. Puèi ambedús acordèron poder governar l’Empèri amassa.

Mas lo Papa i foguèt brica d’acòrd. Un autre acòrdi foguèt signat en 1326 en Ulm ; Frederic seriá Rei dels Romans e Loís seriá coronat Emperaire en Itàlia. Mas après la mòrt de Leopold d’Àustria en 1326 Frederic se retirèt del govèrn imperial e demorèt sonque en Àustria. En 1330 moriguèt.

Malgrat tot aquò, en 1324 lo papa excomuniquèt Loís IVn de Baviera. L’efièch d’aquò, totun, foguèt plan limitat. Loís IVn respondèt dempuèi Sachsenhausen en tot dire que lo Papa aviá pas cap drech de participar en la causida emperiala germanica. En mai d’aquò, tanben afirmèt que lo papa èra un eresiarca e que caliá convocar un concili de la glèisa per causir un autre Papa.

En 1326 Loís IVn se n’anèt a Itàlia e ailà foguèt coronat rei d’Itàlia en Milan en 1327. Quatre annadas abans aviá enviat una armada a Milan per protegir aquela vila de Nàpols, aliat de França e del Papa. En 1328 Loís IVn foguèt coronat emperaire en Roma e tres meses puèi declarèt que lo Papa Joan XXIIn èra estat depausat pr’amor qu’èra un erètge.

Lo nòu Papa (o Antipapa) causit per Loís IVn foguèt Nicolau Vn. Pasmens, ambedós papas fugiguèron de Roma en agost de 1328 car lo rei de Nàpòls, Robèrt, aviá enviat l’armada e la flòta d’aquel país per los far presonièrs. De filosòfs coma Miquèl de Cesena, Marsili de Pàdoa o encara Guillèm d’Occam demanavan a l’epòca una desseparacion entre l’estat e la glèisa e pr’amor d’aquò demorèron protegits per Loís IVn a Munic.

Loís tanben venguèt aliat d’Edoard III d’Anglatèrra e Aquitània en la sieuna lucha contra felip VIn de França, ara aliat del nòu Papa Benet XIIn en Avinhon. Pasmens, aquela aliança sonque demorariá fins a l’an 1341 pr’amor que Loís aviá la tòca d’arribar encara a un acòrdi amb los franceses e lo Papa.

Tanben en 1337 se declarèt protector dels cavalièrs Teutonics per conquistar Lituania e Russia. Concediguèt la Fièra de Frankfurt del Main en 1330 e la produccion de monèdas d’aur a Lübeck en 1340.

Totun, la sieuna politica exteriora imperiala provoquèt l’enemistat de fòrça nòbles alemands. En 1346 carles IVn foguèt causit coma rei de Boèmia en Luxemborg amb l’ajuda del Papa Climent VIn; mas las vilas imperialas liuras e los cavalièrs encara èran los sieus aliats. Tanben aguèt lo sosten dels Habsborg.

Quora moriguèt en 1337 la sieuna mòrt arrestèt una autra guèrra civila, qu’èra ja a mand de començar. Loís IVn moriguèt après tombar del caval quora caçava orses en Puch. Los sieus filhs s’alièron amb Günther de Schwarzburg, rival de Carles, mas en 1349 après la mòrt d’aquel, fin finala, li balhèron supòrt coma nòu emperaire malgrat aver èsser estat lo rival del sieu paire pendent annadas.

Constantin XIn foguèt lo quatren filh de l’emperaire Manèl IInd Paleològ e d’Elena, filha del dirigent sèrbi Konstantin Dejanović. Se fins a la decada de 1420 la sieuna vida es pas gaire coneguda, dempuèi aquela data es ja celèbre coma general. E un tras que bon general. En aquela epòca, lo sieu fraire èra l’emperaire Joan VIIIn Paleològ. E venguèt regent imperial almens dos còps, mentre l’emperaire èra defòra per de viatges politics.

En l’an 1427 ambedós luchèron amassa contra lo dirigent d’Epir, Carlo Ir Tocco. Quora desfachat, Constantin foguèt nomenat Despòta de Morèa e gobernèt lèu aquela region. Pel primièr còp dempuèi la quatrena crosada, poguèron tornar  abastir lo Mur d’Examilion. En mai d’aquò en 1444 e 1446 assagèt de conquistar tota Grècia.

La mòrt del fraire

En 1448, Joan VIIIn moriguèt sens cap filh e Constantin foguèt causit nòu emperaire en genièr de 1449. Sonque començar calguèt faciar tres problèmas grèus, lo primièra èra aver un filh, mas Constantin jamai maridèt cap femna. Lo segond èra resòlvre lo problèma religiós e demanèron d’ajuda militara a Roma après amassar las glèisas catolica e ortodòxa. Totun, la populacion n’èra contrària. Lo tresen problèma èra la menaça otomana.

En abril de 1453 Mehmed IInd comencèt lo sètge de Constantinòble. La sieuna armada èra estonanta, gaireben 80.000 òmes d’infantariá.  Dins la vila i avián sonque una desena part de bizantins per los faciar. Lo meteis emperaire considerèt l’idèia d’abandonar la vila e fugir.

Pasmens, après causiguèt luchar fins a la fin, çò que se debanèt lo 29 de mai de 1453. La nuèch abans recebèt la comunion catolica. Puèi moriguèt a la batalha en tot dirigir un assaut final contra los otomans. La sieuna mòrt e lo sieu ròtle provoquèron la legenda d’una possible tornada de Constantin lo Grand, que jamai arribèt.

Romul fondèt Roma e lo darrièr emperaire roman a Roma èra nomenat Romul. Constantin fondèt Constantinònle e Constantin ne foguèt tanben lo darrièr emperaire. Pr’açò tanben foguèt nomenat L’emperaire que venguèt Marbre.

Constantin XIn foguèt lo uechen emperaire de la familha paleològa. Nasquèt en 1404 e quora èra jove l’empèri ja èra en roïnas. O aviá estat dempuèi la perda d’Anatolia. Puèi, l’empèri patiguèt plan la crosada de 1204 e se recuperèt pas fins a l’an 1261.

En 1405 los otomans ja avián conquistat Anatolia, Bulgaria, Grècia centrala, Sèrbia e Tessàlia.Sonque demorava liure Constantinòble e lo Peloponés grèc e qualcunas illas de la Mar de l’Egèu.  E ja s’èra declarat vassal de l’empèri otoman.

Las cronicas de l’epòca parlavan de Constantin XIn coma d’un òme brave. Foguèt mai militar que diplomatic. Après lo sètge de Constantinòble de 1422, lo poder real passèt al sieu fraire Joan. Tessalonica èra tanben assetjada pels otomans. E l’emperaire la balhèt a Venècia.  En 1423 viatjèt a Venècia per li demanar d’ajuda militara. Tanben caliá n’aver d’Ongria.

Constantin contraròtlet Constantinòble coma despòta. La patz foguèt tornarmai signada amb los otomans.  Lo sieu fraire Joan tornèt en 1425 e foguèt nomenat nòu emperaire bizantin. Foguèt nomenat despòta de Morèa en 1427. Lo dirigent d’Epir foguèt desfachat lèu e signèt balhar Morèa als bizantins. La sieuna neboda Teodora maridèt lo meteis Constantin.

Quora conquistèt la vila de Patras los otomans venguèron colerics. Alara arribèt una armada catalana que conquistèt Glarentza. Constantin paguèt 6.000 ducats venecians per la recuperar. Puèi la destruïguèt. En 1430 poguèt consquistar tota la region.

Annadas finalas

En 1439 lo Concili de Florença declarèt la glèisa catolica e la glèisa ortodòxa unidas. L’emperaire Joan tornèt a Constantinòble en 1440. Mas la populacion grèga aimèt brica aquela declaracion. Totun, Constantin considèret positiu lo fach, car aquò podiá voler dire qu’una armada latina arrivesse per salvar l’empèri dels otomans.

En 1442 Demetri e los otomans tornèron a atacar Constantinòble. Constantin arribèt pas a la vila fins a la fin d’an, quora los otomans se retiravan. E comencèt la bastida del Mur d’Examilion, destruït pels otomans en 1431. Encara en 144 Constantin envasiguèt Atenas. La sieuna conquista foguèt plan celebrada a l’empèri. Amb l’ajuda de 300 borgonheses enviats pel duc Felip lo Bon de Borgonha encara assajèt d’envasir tota Grècia. Mas en 1446 Murad II, lo sultan otoman, envièt una armada de 60.000 òmes per tornar la conquistar. Los bizantins se retirèron a l’autre costat del Mur d’Examilion e esperèron l’ataca otomana. Mas quora l’ataca arribèt calguèt fugir.

En 1448 moriguèt Joan VIIIn. Constantin foguèt causit coma emperaire après demanar permís al sultan otoman. Lo 6 de genièr de 1449 Constantin Paleològ foguèt coronat coma nòu e darrièr emperaire roman. Totun, i aguèt pas cap ceremònia publica pr’amor que i aviá de paur dels grècs, que volián pas l’union amb la glèisa catolica.

En 1409 la populacion de la capitala èra plan diferenta de temps passats. Sonque i demoravan aperaquí 50.000 personas. Lèu envièt Constantin un ambassador a veire lo sultan otoman per signar una patz finala. E capitèt. Los venecians tanben signèron la patz amb los otomans en 1451.

Mas a l’empèri otoman foguèt causit un nòu sultan, Mehmed IInd. Que se’n fotia de la patz anteriora signada amb los bizantins. Lo nòu – e darrièr – sètge – de Constantinòble comencèt en 1452. E calguèt tornar a declarar la guèrra als otomans. Demanèt d’ajuda als venecians mas aquestes diguèron qu’avián pas cap armada per enviar. Puèi demanèt d’ajuda al rei d’Aragon Anfós Vn e encara als genoeses e als ongreses. E tanben al Papa. L’armada papala arribèt amb sonque 200 òmes e la vila se revoltèt.

Lo 2 d’abril de 1453 los otomans comencèron l’assaut de la vila. Los bizantins sonque avián entre 5.000 e 6.000 òmes per se defensar. Los otomans avián mai de 80.000. En mai d’aquò los otomans avián fòrça artilhariá e comencèron a bombardar la vila e plan. Puèi lo sultan aufriguèt la patz per un tribut annadièr. Constantin refusèt lo tribut. Del còp qu’aquò passava los otomans comencèron l’assaut final lo 29 de mai.

Los otomans conquistèron lèu una pòrta de la vila. Puèi una autra e encara una tresena. Lo meteis emperaire Constantin moriguèt pendent la lucha. Amb la mòrt de Constantin l’empèri finiguèt lèu. Fasiá 1.480 annadas que Romul aviá fondat Roma. E los bizantins se nomenavan a eles meteisses Romaioi e pas Hellenes. Moriguèt sens de filhs e doncas poguèt pas enviar pas dengun a l’exili en tot esperar recuperar Constantinòble dels otomans pendent lo futur. Un futur que moriguèt en 1453 amb lo darrièr emperaire roman d’Orient Constantin XIn.

Pasmens, en aquela còsta indiana i aguèt una dinastia tamila que venguèt plan poderosa e que conquistèt divèrsas nacions asiaticas amb la sieuna flòta al sègle Xn: los Chola. Los Chola foguèron ja nomentat pels romans almens dempuèi lo sègle IIIn, mas entre aquesta epòca e lo sègle IXn i demòran pas gaire notícias. Fins al sègle IXn se torna pas a parlar d’eles e se cre qu’en aquel periòde foguèron envasits pels calabars.

Cossí que siá, es confirmada la preséncia d’una liga de mercadièrs cholas al nòrd de Sumatra dempuèi lo sègle IXn. Totun, serà pas fins als regnes de Rajaraja Ir (985-1014) e de Rajendra Ir (1014-1044) que lo país de los Chola vendrà pas una poténcia regionala màger pr’amor de las conquistas amb lor flòta de l’illa de Ceilan, Java, Palembang e encara Malàisia.

Un grand empèri a la mar

Amb aquelas conquistas e encara d’autras los Chola poiràn assegurar la patz marina al comèrci regional demest 1017 e 1025 e atacaràn Sriwijaya e aperaquí l’an 1030 lor reialme s’espandissiá dempuèi l’ocean indian fins a las illas de la Sonda. En aquela epòca los Chola atanben comencèron de trabalhar l’irrigacion al dèlta del flume Kaveri.

La populacion indó (franc dels intocables) votavan lors representants en d’urnas e tot l’empèri Chola èra contrarotlat pels conselhs dels vilatges. La vida sociala demorèt totjorn al torn de la religion indó, tanben la moral e l’economia.

Justament aquel periòde (sègles Ixn, Xn e Xin) son considerats coma l’epòca d’aur de la cultura dravida indó indiana. Lor capitala foguèt Tiruchirapalli. La lenga tamila s’espandiguèt plan e la literatura tanplan amb d’òbras coma Rajarajesvara Natakam, Viranuka Viyan o Kannivana Puraman.

Conqusitats pels pandias fins a l’an 846, los Chola coronèron un rei pròpri (Vijayalaga) aquel an e aprés envasiguèron lo reialme dels pandias e arribèron al cap Camorin. Tanben conquistèron lo país de Kongu. Lor rei pus important foguèt Kulotunga Ir (1064-1113).

Totun, dempuèi l’an 1279, los Chola comencèron a patir un grèu declin social e politic pr’amor de las atacas dels pandias de Maduran, los Hoyslas de Dorasamudra  e los kakatiyas de Warangal. Puèi encara los aràbis de Malik Kafur envasiguèron lo país de los Chola e lo devessiguèron en desparièras dinastias que, pendent lo sègle XIVn, venguèron vasalas de Vijayanagar.

Aperaquí 200 ans aprés Kankan Mussa venguèt emperaire malian. Foguèt l’epòca de l’espandida màger de l’empèri de Mali, car lo sieu territòri anava dempuèi Dakar fins a la vila de Gao, çò es dempuèi la mar atlàntica fins a la frontièra amb Argèria. Tanben començava al desèrt saharian e arribava fins a la limita de la sèlva guineana.

Kankan Mussa èra musulman e volguèt peregrinar a La Mèca. Per poder aquò far comencèt un viatge amb mai de 60.000 esclaus e soldats. Quora comencèt aviá amb el mai de doas tònas d’aur. Val pas dire que totas las vilas e vilatges per ont passèt demorèron tras qu’estonadas. Jamai èra estada coneguda tanta riquesa en Africa. Nimai al mond.

L’arribada a Egipte

Quora arribèt a Lo Caire en 1324, los abitants del país tanben demorèron estonats. Lo meteis visir demanèt a Kankan Mussa d’anar al palais per lo poder recebre coma caliá. Pasmens, la tròba d’ambedós òmes entraïnèt un escandall diplomatic: en Egipte cap òme podiá demorar drech davant d’Al Nasir, lo visir. Totun, Kankan Musa èra un dels òmes pus rics de la planeta, a mai d’emperaire de Mali. Èra clar que Mussa deviá demorar drech mas aquò podiá provocar un grèu problèma diplomatic internacional.

Totun, Mussa èra, a mai de ric, intelligent, e pensèt que, se demorava pas drech èra per resar Maoma e pas per onorar lo visir egipcian. Totes a la cort de Lo caire demorèron eroses e ambedós monarcas poguèron venir amics.

Puèi Kankan Mussa comencèt a balhar d’aur als abitants del capluòc egipcian. Balhèt tan d’aur que lo prètz tombèt lèu en Lo Caire e l’economia egipciana dintrèt en crisi. Aprés daissar Egipte, Kankan Mussa se n’anèt a La Mèca e Medina e aprés 18 meses de viatge considerèt que caliá tornar a Mali. I menèt de trabalhadors de tota sòrta qu’ajudèron a espandir mai l’empèri malian.

Val pas dire que Kankan Mussa venguèt encara mai celèbre aprés far aquel viatge e puèi tornar a Mali. Aprés arribar, Mussa èra tan celèbre que poguèt conquistar lèu una part de Senegal, de Gàmbia, de Guinèa e de Nigèr. Divèrsas cronicas medievalas arribèron a afirmar que caliá mai d’un an per anar d’un extrèm del país a l’autre.

Lo viatge aviá provocat la coneissença de Kankan Muassa, emperaire de Mali, per tota Africa e encara mai enlà, car lèu foguèt conegut per totes a l’Euròpa medievala. E Mali venguèt dempuèi alara un centre de produccion artistica e intellectuala islamica a nivèl mondial.

Mali aviá de grandas minas de sal, de coure e de fèrre e atanben d’aur. Totas las províncias pagavan la talha e pas dengun voliá se revoltar. Aquò creèt un estat de seguretat desconegut dempuèi fasiá de sègles. Lo comèrci venguèt màger e las vilas creissèron pr’amor de las caravanas transaharianas: Ualatz, Tomboctú, Gao e Djene ne foguèron qualcunas.

Una societat plan administrada

La societat maliana a l’epòca èra organizada en de clans. Sonque qualcunes èran rics pr’amor de las sieunas activitats restacadas amb lo comèrci. Justament aquestes formavan una sòrta d’aristocracia qu’organizava l’administracion del territòri pel rei. Tanben i aviá d’esclaus que demoravan ont podián e que sovent èran de familhas entièras. Los marabots èran los que dirigissián la glèisa locala e tanben los que nomenavan los jutges e los diplomatics.

Amb Mansa Mussa lo país capitèt plan. Mali èra devessit en de províncias e maines dirigidas totjorn per de nòbles (farins). Pas cap nòble aviá de tèrras. Totas èran del rei. De soslinhar doncas que Mali foguèt pas una societat feudala. Lo cap dels farins èra lo pròpri monarca. E los musulmans èran jutjats segon lo Coran. Los animistas segon las sieunas costumas.

Car a Mali i aviá l’Islam mas atanben tota sòrta de religions e cresenças animistas. Lo pòble èra animista e la noblesa e classas nautas musulmanas. Per ansin, Mansa Mussa èra al còp “grand bastidor de fetiches” pels animistas e “cap esperital” pels musulmans e lo país poguèt totjorn, en aquela epòca, gausir de la patz intèrna.

Aprés Mussa l’empèri malian se trinquet lèu e arribèt l’anarquia. Lo remembre d’aquela epòca d’aur demorèt a la region de sègles. Al sègle XX aquela region, quora venguèt independenta, causiguèt lo nòm de Mali per remembrar qu’un còp lo sieu rei foguèt lo pus ric del mond.

Fotografia Principala: Martin Wegmann

Car l’empèri tibetan, dempuèi la sieuna naissença jos la dinastia dels Yarlung, s’espandiguèt e plan per totas las direccions al torn de Tibet. E lèu arribèt fins a l’ocean Indian. Se aquò foguèt tan rapid – e aisit – perqué arribèt tan leù la sieuna fin ? De segur que i a encara de causas desconegudas pels cercaires. Una d’aquelas poiriá èsser climatica.

De donadas de 2.000 ans

L’estudi unicament poguèt èsser realizat amb l’ajuda d’una còla de cercaries de defòra de l’estat chinés, qu’analizèron las donadas climaticas dels darrièrs 2.000 ans de Tibet. Aquò poguèt èsser fach après estudiar los depaus del lac JiangCo, situat al mièg del replanat de Tibet. Cada capa de depaus podiá aufrir cossí foguèron las condicions climaticas de la region de biais annadièr.

Aprés analizar los isotòps de carbòni e d’oxigèn, los cercaires poguèron situar tanben la temperatura annadièra de la region. E tanplan lo cicle de pluèjas. L’estudi mostrèt que, pendent los sègles VII e IX lo periòde foguèt plan caud e umid. Aquò se debanèt quora començava l’empèri tibetan amb Songtsen Gampo (618–650). E tanben foguèt lo clima qu’aurià ajudat los tibetans a s’espandir per la China dels Tang, tanben vèrs lo sud fins a la badiá de Bengala e encara fins a la part occidentala d’Afganistan pendent los pròplèus 200 ans.

Aquel clima ajudèt a plantar mai de 10,88 milions d’ectaras d’òrdi. E aquò tanben entraïnèt una creissença gaigantassa de l’elevatge. Pasmens, i a de senhals de la fin d’aquel empèri que començan a venir mai e mai comunas dempuèi la decada de 840, quora arribèt un periòde mai freg e un clima pus sec. Aquò auriá provocat de grèus damnatges a l’agricultura e l’elevatge tibetans d’aquela epòca.

Per açò los cercaires creson que lo clima foguèt important a l’ora de parlar de la fin de l’empèri tibetan. Encara uèi estudiar las condicions climaticas del replanat tibetan ajuda plan a conéisser l’ecosistèma de Tibet e cossí es modificat uèi pels umans.

Lo titani culhit en aqueles depaus confirma totes e cadascuns dels eveniments istorics tibetans d’aqueles sègles. Lo titani confirma tanben quand i aguèron de cambiaments en lo cicle de la pluèja. E es parallèl a los tractats e guèrras dels tibetans contra las nacions vesinas. L’estudi foguèt publicat al numeric Science Bulletin.

La Redaccion

Aquela dinastiá arribèt pr’amor de la conquista del poder dels khitans al sègle VIII, e una seguida de campanhas militaras per s’espandir al long del sègle IX. Lo cap de la tribú khitan dels Yila, Abaoji, venguèt lo primièr cap d’aquela dinastia asiatica en l’an 916.

Puèi, los Khitan ataquèron los Kumo, los  Xi, los Shiwei, los Tartars, los Zubu, los Khongirad, Balhae e Goryeo (Corèa), e apuèi encara la dinastiá Song chinesa. Lor territòri includissiá la capitala actuala de China, Pequin, e pr’açò après, ataquèron la nòva dinastia dels Tang abans del sieu declin final (ans 923-936).

Encara l’an 1004, los Khitan ataquèron la dinastiá del nòrd dels Song : La guèrra foguèt longa e òrra e ambedós estats signèron lo Tractat de Chanyuan, que forçava los Song a reconéisser los Khitan. Puèi arribèt una longa patz que demorariá 120 ans.

Dos empèris enemics

Malgrat aquò, i aguèt totjorn una granda enemistat tre los chineses e los khitan pr’amor de costumas plan desparièras : los khitan preferissián un dirigent fòrt mas la casa reiala de Liao preferiguèt totjorn l’eiretatge familhal.

A mai, l’adopcion de l’escritura Han menèt a dos govèrns parallèls. Al nòrd lo govèrn sonque autorizava de costumas khitan. Al sud, amb una majoritat sociala Han e una minoritat khitan, lo govèrn autorizèt sonque de costumas Han.

La dinastiá dels Liao foguèt destrucha l’an 1125 pels Jurchen. Totun, d’afogats de l’emperaire Liao encara fondèron a l’oèst la dinastiá Liao de l’Oèst, qu’encara gobernèt Asia centrala pendent un sègle mai abans de la conquista finala dels mongòls.

Lo Grand Liao

L’estat dels khitan foguèt fondat en l’an 907 per l’emperaire Abaoji. En 947 l’emperaire Liao cambièt lo nòm de la dinastia e aquesta venguèt « Lo Grand Liao ». Aquò arribèt pr’amor de l’espandiment d’aquel estat en de territòris ont i aviá pas de khitan. Encara en l’an 943 lo nòm oficial de l’estat venguèt « Grand Khitan ».

L’an 1066 l’emperaire Daozong aguèt lo nòm de Grand Liao fins a la sieuna fin. En 1124 l’oèst d’aquel empèri se desseparèt amb lo nòm de Grand Liao. Pasmens, l’istoriografia acuala parla d’aquel nòu estat coma los Liao de l’Oèst o los Qara Khitai. De remembrar que Khitai alara voliá dire China e doncas foguèron coneguts coma los chineses de l’Oèst.

Aquel nòm arribèt a l’Euròpa medievala coma Cathai. Uèi los turcs encara parlan de China coma Khitai (de iogors e de kazacs). Tanben nomènan aital China los russes e los bulgars. Qualcunes cercaires creson que Liao vòl dire « fèrre » en khitan. D’autres pensan que la sieuna origina es lo flume Liao, airal tradicional des khitan.

Lo fondator de Khitan Liao

Abaoji (872-926), foguèt tanben conegut coma Taizu de Liao. Fondèt l’empèri dels Khitan Liao e foguèt emperaire tre los ans 916 e 926. Los chineses lo coneguèron amb lo nòm de Yelü Yi. Nasquèt en Mongolia. Lèu moriguèt lo sieu paire, assassinat per una tribú rivala. E la sieuna familha fugiguèt lèu. Demorèt amagat fins a l’an 907, quora foguèt causit coma lo Khagan dels khitans.

Foguèt puèi declarat emperaire en l’an 916 e moriguèt dètz ans puèi. Conquistèt Mongolia interiora, lo nòrd chinés e lo sud de Manchoria. Divèrsas legendas parlan de la sieuna origina divina. A l’epòca, los khitan demoravan a l’èst de las Montanhas de Khingan. A l’Oèst i demoravan los Shiwei e los Xi, al costat dels iogors.

Mai a l’oèst i aviá los tartars e al l’èst e nòrd-èst los Jurchen, prèp ja del flume Amur. A l’est del flume Liao i aviá los Balhae, una societat agricultora. Los Yoanians contrarotlèron las tribús Khitan fins aperaquí l’an 750. Pasmens, aperaquí l’an 890 los Yila venguèron mai e mai ostils. Lo paire d’Abaoji èra lo cap de la tribú dels Yila.

En l’an 901 Abaoji venguèt cap de la meteissa tribú e en 903 foguèt nomenat comandant de totes los khitan.  En 905 diriguèt una ataca de cavalariá a Shanxi, amb mai de 70.000 cavalièrs, e creèt un estat amic ailà. En 907 demanèt d’èsser causit coma Khan de khans. Guanhèt mai campanhas contra los han e conquistèt lo títol lèu après.

Tre los ans 907 e 195 i aguèt fòrça revòltas familhalas. Abaoji ganhèt totas las companhas e encara amassèt totas las tribús khitan. Fondèt un capluòc e balhèt de poder als sieus enemics.

Abaoji reformèt lo govèrn dels khitan. Los nomadas khitan serián gobernats sonque per de costumas khitan. Lo nòrd de China, pasmens, seriá gobernat per la burocracia han. Aquel biais de gobernar demorèt definitiu lèu.

En 916 adoptèt lo nòm d’Emperaire Filh del Cèl e nomenèt lèu, lo sieu filh, Yelü Bei, coma ereitièr. Tanben organizèt l’armada khitan en d’ordas e aquelas formavan un districte.

Abaoji tanben ordonèt desvolopar l’escritura khitan dempuèi la decada de 920. Aquesta es una escritura plan semblabla al chinés e ambedoas nacions podián se comprene plan. En 925 arirbèt una delegacion iogor amb la tòca de crear una nòva escritura desparièra de la chinesa.

Mas moriguèt de malautiá amb sonque 54 ans. Abans de morir, pasmens, conquistèt l’estat de Balhae. Al sud, Li Cunxu, fondèt l’estat dels Tang  en 923. Aquò menèt a divèrsas campanhas khitan contra los tang la meteissa annada.

Yao Kun foguèt enviat per la còrt dels Tang per se trobar amb Abaoji. Aquesta demanèt 16 prefecturas chinesas per arribar a la patz. Yao Kun poguèt pas confirmar res e foguèt enviat a preson. Alavètz Abaoji moriguèt lo 6 de setembre de l’an 926. Lo nòu emperaire khitan foguèt Taizong (926-947). L’istòria d’aquel estat asiatic medieval aguèt fins a 7 emperaires mai abans de la fin de Khitan Liao en l’an 1125. E desvolopar aquela istòria plan complèxa serà contunhada en de posteriors articles.