Francésc nasquèt a d’Assisi, al cèntre d’Itàlia. Son paire, Pietro di Bernardone, foguèt un ric mercadèr de telas que fasiá de comèrci amb França. Sa maire foguèt Pica de Bourlemont, una nòbla provençala. Lèu lo mainate Giovanni recebèt lo nòm de Francesco (lo Francés).

Francés aguèt una vida aisida quand èra jove. Parlava francés e occitan  mai de l’italian, aimava la poesia dels trobadors e comprava totjorn de vestits luxoses. E somiava venir cavalièr per aténher la glòria de la noblesa locala.

En 1202, Assisi dintrèt en guèrra amb la vila vesina de Perosa. Francés participèt a la batalha de Collestrada, ont las fòrças d’Assisi foguèron vencudas. Francés demorèt un an a la preson a Perosa. E venguèt malaut. Alara se demanèt quin sens aviá realament la vida.

Un jove cavalièr

Quand sortiguèt de la preson comencèt a trabalhar coma militar pel comte de Brienne al sud italian. Alara, quand èra a Spoleto, una vòtz li demanèt: « Qui te pòt far mai de ben, lo senhor o lo servent? » E Francésc respondèt que Lo senhor. E alara la votz li demanèt perqué abandonava lo senhor pel servent. E Francés abandonèt l’armada e se’n tornèt a Assisi.

Dempuèi alara comencèt de cercar la soletat per pregar. Mai encara quand trobèt un leprós – que los trobava repulsius – en tot li balhar sòs. E comprenguèt que los marginats èran lo visatge de Dieu. Puèi, a la glèisa de Sant Damian una votz li demanèt que reparèsse la glèisa e o faguèt. Venguèt lo sieu pròpri caval per poder o far. Lo paire s’encolerizèt amb el e los deseiretèt.

En 1206, davant la cort de l’evesque Francés se despulhèt, balhèt los sieus  vestits e l’argent al sieu paire e proclamèt: « Fins ara t’ai nomenat paire sus la tèrra; mas d’ara enlà pòdi dire amb seguretat, que  lo Nòstre Paire es al cèl”, pr’amor qu’es a Dieu que foguèt fisat lo mieu espèr.» L’evesque, commogut, lo cobriguèt amb lo sieu mantèl, marcant aital la proteccion de la Glèisa sus sa vida novèla de mendicant.

Francés comencèt de viure en pauretat absoluta, en tot suenhar los malauts e paures. Lèu d’autras personas coma lo sieu vielh amic Bernat de Quintavalle o lo jurista Pèire Catani comencèron a lo seguir. En 1209, decidiguèt de redigir una règla de vida brèva e simpla basada sus los vèrses de l’Evangèli ont Jèsus manda sos discípols viure sens d’aur, ni d’argent, ni cauçaduras. E se nomenèron Fraires Menors.

Tanben en 1209 Francés e sos onze primièrs companhs viatgèron a Roma per demanar l’aprobacion papala. Innocenci III, foguèt, d’en primièr, plan reticent davant d’òmes que semblavan dangierósament pròches dels bons òmes o los valdèses, çò es d’erètges. Mas mai tard lo papa aguèt un  sòmi e reconeissèt Francés pr’amor que sonque el podiá salvar la glèisa romana.

Lo movement de Francés tanben captivèt las femnas de la noblesa d’Assisi. En 1212, Clara d’Assisi fugiguèt de l’ostal familial per abraçar aquela vida de pauretat. Amb l’ajuda de Francés foguèt fondat l’Òrdre de las Sòrres Pauras (las Clarissas), branca femenina del movement franciscan.

Francés concebèt la vida religiosa coma una mission activa. Viatgèt per tota Itàlia, França e la peninsula Iberica. En 1219, en plena Cinquena Crosada, partiguèt cap a Egipte amb la volontat de portar la patz. Traversèt las linhas de combat e foguèt recebut pel soldan Al-Kamil dins la vila de Damieta. E mai convertiguèt pas lo soldan, aqueste foguèt talament estonat que li permetèt de predicar e visitar Jerusalèm.

En 1223, a Greccio, Francés, amb l’autorizacion papala, installèt una representacion viventa amb un buòu, un ase e una maissa en una bauma, e foguèt celebrada la Messa de Mièjanuèch. Aquesta celebracion es considerada coma l’origina istorica de la tradicion de montar lo presep als ostals.

La via que menava èra plan dura e Francés venguèt lèu malaut. En 1225, retirat a Sant Damian, compausèt lo Cant de las Creaturas (o Cant del Fraire Solelh). Escrich en italian, lo tèxt es una lausor a Dieu a travèrs de la natura, en nomenant « fraire solelh », « sòrre luna », « sòrre aiga » e tanben « sòrre mòrt corporala » totes los elements del mond.

En 1224, Francés visquèt una experiéncia mistica culminanta. Aguèt la vision d’un serafin alat e crucificat e, apareguèron sus las mans, los pès e lo costat las nafras de la crucifixion de Jèsus. Francés venguèt alara lo primièr crestian estigmatizat.

Francésc demorèt los darrièrs meses de sa vida dins de dolors òrres. Demandèt d’èsser transportat a la capèla de la Porciúncula. Moriguèt ailà estirat sus la tèrra nuda, per fidelitat absoluda a sa « Dòna Pauretat », lo 3 d’octòbre de 1226. Aviá quaranta-cinc ans.

Dos ans mai tard, en 1228, lo papa Gregòri IX lo proclamèt sant. Uèi, Francésc es patron d’Itàlia e, dempuèi 1979, foguèt nomenat atanben patron dels ecologistas pr’amor de sòn respecte a la natura. La siá figura es encara uèi un simbòl universal de patz, ecologisme, dialòg e umilitat universalas.

Amb un substrat cèlta important e de vocabulari germanic mas tanben arabi dins las regions mai meridionalas, lo francés medieval foguèt  jamai devesit en de lengas que podián pas èsser compresas pels parlaires. Totun, que l’accent de caduna d’aquelas foguèt plan fòrt e entraïnèt una diferéncia orala fenomenala. Per ansin, lo gallò, lo lorrenés, lo normand, lo picard o lo valon dont d’autras marquèron plan l’origina sociala e geografica dels parlaires car i aguèt pas, au mens d’un biais parlat, cap sòrta de lenga estandarizada fins a d’epòcas posterioras a l’edat medievala. Sonque i aguèt un francés escrich mai o mens parièr e encara plan dialectalizat vèrs la fin d’aquela epòca. Encara en 1789 mai del 75% dels parlaires de francés lo parlavan de forma dialectala.

 D’un autre costat, e tanben d’un biais escrich, las diferéncias ortograficas geograficas foguèron plan fòrtas, car òm pòt trobar manièras diferentas de prononciar lo vocabulari e tanben de l’escriure. L’abituda èra escriure la lenga cossí òm l’entenia. Una quita paraula podiá èsser escricha de manièras diferentas segon la region e tanben la persona. Sonque pendent la fin del sègle XVI començarà òm a escriure, mai o mens, de la quita manièra. L’alfabet dels primièrs sègles considerava que i e j èran parièras, per exemple, o que u e v èran pas diferentas. Lo problèma ortografic seriá solament començat a èsser solucionat dempuèi la fin de l’edat medievala pels umanistas. E, per ansin, los sons seràn pas parièrs a las letras al long de tota aquela epòca.

L’origina de la lenga

Malgrat tot aquò, aprés lo sègle XII, amb la coneguda literatura cortesa – qu’arribèt al francés a travèrs de l’occitan, lenga originala de creacion – de mai en mai joglars franceses començan a viatjar en tot cantar de poèmas e cançons de gèsta. Lo nom de Marie de France ja es celèbre al nòrd de l’estat francés entre 1160 e 1178. Un autre escrivan, Chrétien de Troyes, comencèt a escriure la siá òbra vèrs aperaquí l’an 1160. E de personatges coma Lancelot o lo Cavalièr del Leon seràn ja plan coneguts al nòrd europèu dempùei 1180 pr’amor de la siá redaccion en francés.

E, pauc a cha pauc, la literatura en lenga francesa començarà son camin: Lo poèma de Tristan e Isòlda (1180), lo Roman de Renard (1250), eca. E, del còp que l’influéncia de la literatura escricha en francés s’espandís per d’autres païses, coma Alemanha o Anglatèrra, los franceses contunharàn de parlar la siá lenga pròpria e desparièra; al nòrd i a lo valon e lo picard, a l’oèst lo normand, lo gallò, lo mainiot e l’angevin, al centre lo nomenat francian, a l’èst lo champanhés, borgonhés, lorrenés e franc-comtés, al sud, lo peitevin-satongés manjarà de terren amb lo francés creissent a la lenga occitana al nòrd de l’Occitània medievala, que foguèt fòrça  pus parlada en de territòris mai al nòrd e ont uèi es pas pus parlada.

Totas aquelas lengas an coma ancessor la nomenada lenga gallo-romanica, una sòrta de barreja de latin e de nòvas formas dialectalas regionalas que son ja per se meteissas pro desparièras de l’ancian latin popular. Dempuèi lo sègle III la Gàllia del nòrd serà conquistada per de tribús francas e pendent un cèrt temps conviuràn lo latin popular, lo vielh francic e las nòvas lengas germanicas del francs.

 Totun, çò que balha de traches pròpris al francès medieval, per rapòrt per exemple, a d’autras lengas europèas vesinas, coma l’occitan, serà l’influéncia germanica e lo substrat cèlta. De lengas d’oïl coma lo picard, lo valon o lo normand son entre las mai germanizadas del temps que lo francian demorarà pro fisèl al latin pr’amor de l’òbra dels monges e fraires medievals. A mai, las lengas francesas pus septentrionals tanben recebràn una cèrta influéncia d’autras lengas germanicas coma l’angles, l’olandés o l’alemand sustot dempuèi lo sègle XIII. Encara al sègle VIII la majoritat de la populacion parlarà doas lengas, lo gallo-romanic e lo franc.

L’aristocracia franca merovingiana e puèi carolingiana es bilingüe o trilingüe: Clovis parlèt gallo-romanic e franc, mas tanben coneissiá lo latin. Carlesmanhe tanben. L’an 842 lo Jurament d’Estrasborg es escrich en romanic mas tanplan en ancian allemand Aquela lenga romanica serà l’ancessora pus anciana ja de çò qu’uèi coneissèm coma francés.L’an 880, òm escriu la Seqüencia de Santa Eulàlia, que, cèrts cercaires encara considèran coma mai picard que la quita lenga parlada en París. Totun, serà aquela influéncia germanica la qu’entraïnarà la naissença d’una o mai d’una lenga francesa regionala mai e mai diferenta d’autras lengas romanicas europèas medievalas, coma l’occitan.

Un desvolopament diferent

Lo primièr francés a encara un influéncia granda del latin, sustot a travèrs de la sintaxi. La fonetica tanben es comuna a d’autras lengas romanicas del sègle IX. Totun, lo francés vendrà mai e mai diferent d’aquelas amb lo temps. E de mai en mai cèrtas caracteristicas faràn del francés medieval una lenga desparièra e encara plan desparièra d’autras lengas romanicas mai fisèlas al latin coma l’occitan, lo catalan o l’italian.

Fins al sègle XIII, los parlaires d’aquelas lengas d’oïl nomenan la siá lenga coma lenga romanica (langue romane) e sonque dempuèi la fin del sègle XIII començan a lo conéisser amb lo nom de francés. En defòra del reialme de França lo francés dintrèt amb la conquista normanda en Anglatèrra dempuèi l’an 1066. I demorarà mai de tres cent ans. Lo rei anglés e duc d’Aquitània Enric V (sègle XV) foguèt plan celèbre pr’amor que foguèt lo primièr rei anglés que parlèt als angleses en anglés e pas en francés, coma avián fach totes los reis angleses fins a l’epòca. L’influéncia doncas del francés medieval sus l’anglés es doncas plan fòrta: en anglés medieval òm disiá rivière e pas river, pauvre e pas poor, héritage e pas heritage. E lo francés serà pro conegut en Euròpa tota, car encara al sègle XIV Dante Aliguieri dessepararà lo territòri ont òm parla lengas romanicas entre los que dison oïl (francés), los que dison òc (occitan) e los que dison si (italian).

 Mas lo francés medieval encara serà pro diferent de çò qu’òm coneis coma francés modèrn, desvolopat dempuèi lo sègle XVI. Uèi lo jorn encara los editors de libres escriches en francés medieval devon adaptar los tèxtes pr’amor que lo legeire actual poiriá pas comprene plan aquela lenga. Al sègle XIV e fins a la fin de l’edat medievala encara nasquèt lo francés mejan, una lenga transicionala entre lo francés medieval e lo modèrn amb de traches tanben pròpris. Dempuèi alavetz la preséncia del francés venguèt mai e mai granda fins a arrivar a èsser, uèi, una lenga internacionala. Mas per o far calguèt l’unificar d’un biais oral e escrich als sègles XIX e XX, çò qu’entraïnèt l’ataca als dialèctes regionals d’oïl, que son uèi, en una situacion grèva d’extincion pr’amor del desvolopament d’una soleta e unica manièra de parlar e escriure. Mas aquò es un fach comun en totas las lengas modèrnas.

Lo primièr tèxt en francés

La Seqüencia de Santa Eulàlia es considerat uèi coma lo primièr medieval escrich en lenga francesa. Foguèt escricha aperaquí l’an 880 0 881 en un airal qu’òm pòt situar scientificament entre Lieja e Aquisgran. Lo tèxt que demorèt fins a uèi lo jorn es una copia de l’abadiá de Saint-Amand-les-Eaux e foguèt cantat pendent la liturgia gregoriana. Segon plusors cercaires foguèt escrich en lenga picarda o valona: los articles son plan diferents del latin : li inimi, lo nom, enl, e òm dobta a l’ora d’escriure a o e : pulcella mas tanben pulcelle. Per ne donar una idèia al legeire ací podèm veire los primièrs verses (sonque n’i a 29) :

Buona pulcella fut Eulalia

Bel auret corps bellezour anima

Voldrent la ueintre li d’o inimi.

Voldrent la faire diaule servir

Elle nont eskoltet les mals conselliers.

Òm pòt veire cossí desparièra es aquela lenga del francés actual. Aquel procés tanben lo patiguèron de lengas romanicas medievalas coma l’occitan, lo catalan, l’aragonés, lo castelhan, lo leonés, lo galician o d’autras. Pasmens, çò que cal soslinhar, aumens pendent l’edat medievala, es que foguèt una lenga tras que dialectalizada, que demorèt encara divèrses sègles per començar a s’unificar del biais escrich, e qu’aguèt una fòrta influéncia germanica, çò que ne faguèt una de las lengas pus originalas de l’euròpa medievala.

Amb aquel article iniciam un pichon cicle ont recorrerem la rota que seguissián aqueles pelegrins del tanben nomenat Camin Francés o Via Lactèa, perque las estelas del cèl ajudavan los pelegrins coma guida. Tota una autopista de l’epòca, ont circulavan de personas, merças e idèas e que connectava los desparièrs païses europèus, amb los viatges dels pelegrins. E perqué lo Camin Francés? L’explicacion mai logica nos explica que per la situacion geografica de Santiago de Compostèla, dins de la Peninsula Iberica, l’unica possibilitat d’arribar de manièra terrèstra al destin, dempuèi quin ponch que siá de l’Euròpa crestiana, èra en traversant lo reialme de França. Tanben qualqu’unes pelegrins arribavan de manièra maritima en utilizant los pòrts de La Coronha e Noa principalament.

De rotas existissián tantas coma pelegrins, car cada cresent sortiá dempuèi d’una vila o pòble desparièr. Pendent los primièrs sègles, coma que la màger part del territòri de la Peninsula Iberica èra dominada per de musulmans, las primièras pelegrinacions èran pas encara pro seguras, per possiblas atacas contra los crestians, fins que lo rei Sanç lo Grand de Navarra, Aragon, Castelha e Ribagorça (992 – 1035) conquistèt e consolidèt lo domeni crestian sul territòri situat entre los Pirenèus e la vila de Nájera. Lo Còdex Silense, escrich cap a l’an 1110 nos explica lo melhorament en la seguretat de la rota après lo reinatge d’aquel monarca.

Qualqu’unes monarcas ispanics, coma Anfós VI de Castelha, Leon e Galícia (1040 – 1109) o Sanç (Sancho Ramírez) d’Aragon e Pampalona (1043 – 1094), potencièron la rota coma un esturment per connectar lors reialmes amb l’Euròpa crestiana, e pels beneficis economics que comportava per las vilas situadas dins de la rota. E se comencèron a bastir d’aubèrjas o d’espitals sustot pendent lo sègle XI als ponches mai destacats del Camin, per lotjar de pelegrins pendent lo long viatge.

Las vilas qu’èran situadas dins de la rota recebián unas fòrça sòus per la visita dels pelegrins qu’ajudèron al desvolopament d’aquelas vilas de manièra fòrça significativa. Dins de l’estat francés, existissián quatre itineraris principals, e mai se cada pelegrin s’organizava la siá pròpria rota. Aqueles trajèctes foguèron definits pel Codex Calixtinus, escrich per Aymeric Picaud a mitats del sègle XII, secretari del Papa Calixte II, e qu’aviá recorregut tanben lo Camin quand èra l’avesque de Viena (del Daulfinat) e reculhiguèt las siás experiéncias dins del Codex.

Per ont transitavan aquelas quatre ròtas en territòri francés?

La “Ruta Turonense” (nom latin), al costat mai occidental, èra tanben lo trajècte que començava mai al nòrd, en la vila de París, ont arribavan de pelegrins dempuèi d’Alemanha, de Flandra, dels païses nordics, dels païses britanics, … e crosava de vilas coma Orleans o Bordèus. La “Rota Lemosina”, començava a Verzelay, e recebiá aquela denominacion perque crosava la vila occitana de Limòtges.

La “Ruta Podiense” (nom latin), que començava a la vila de Lo Puèi de Velai, traversava d’oèst a èst la màger part del territòri occitan. E la “Ruta Arelatense” (nom latin, mas tanben coneguda coma Rota de la Provença), qu’iniciava lo sieu trajècte a la vila d’Arlés, e transitava per de vilas coma Montpelhièr, Besièrs, Carcassona e Tolosa, e dintrava dins la Peninsula Iberica pel reialme d’Aragon.

Las tres primièras rotas connectavan a Sent Joan Pé de Pòrt, vila qu’aperteniá en aquela època al Reialme de Navarra, e contunhavan lo Camin fins a Santiago de Compostèla, del temps que la quatrena solament se jonhiá amb las autras dins territòri navarrés, a la vila de Puente la Reina. Las vilas qu’èran situadas dins la rota recebián de beneficis fòrça importants per la visita dels pelegrins qu’ajudèron al desvolopament d’aquelas vilas de manièra fòrça significativa.

]]>