Dins la lista de tèrras es mencionat “locum quem nominant Monte Serrado, ecclesias quae sunt in cacumine ipsius Montis” (l’endrech que nomenam Montserrat amb las glèisas de’n naut”. Una demostracion de l’existéncia de vida religiosa a la montanha. Un segond document de l’an 933 menciona las quatre glèisas consacradas a Santa Maria, Sant Iscle, Sant Martin e Sant Pèire.

D’annadas de lucha

Après divèrsas luchas entre lo meteis monastèri de Ripoll e qualques comunitats de monges eremitas dins la montanha, pel contraròtle de Montserrat, l’abat Oliba, personatge central de l’organizacion de la vida religiosa catolica als Comtats Catalans, promoguèt que la glèisa de Santa Maria venguèsse un monastèri masculin, integrat dins de l’òrdre monastic de Sant Beneset.

Aquela fondacion del monastèri foguèt principala per iniciar lo procès d’expansion de Montserrat, en venent lo centre esperital de Catalonha, e en aumentant considerablament lo sieu poder tanben economic amb las multiplas donacions que receberà de fisèles. De tèrras mas tanben d’imatges religiosas e de libres. Fòrça cresents demanèron èsser sepelits al monastèri, en venent tanben un dels panteons mai importants de Catalonha.

Las relacions amb los comtes catalans e aprés amb l’Ostal Reial de la Corona d’Aragon serà un constant pendent la Bassa Edat Mejana. Divèrses membres de la monarquia catalana e aragonesa viuràn qualcunes meses dins las parets del monastèri coma peniténcia o per far créisser la siuena fe. E sorgirà la legenda de la trobalha de la famosa imatge romanica a la nomenada Santa Cova (cauna). Ongan lo monastèri commemòra los mil ans de la siuena fondacion amb divèrsas activitats, qu’incorpòran religiositat e istòria.

L’an 997, lo comte Guifré II Cabreta de Cerdanha e  Conflent ordenèt l’inici dels bastiments a la montanha del Canigó, sus una anciana e pichona glèisa, per lotjar una comunautat de monges benedictins. Los primièrs ocupants venguèron justament de l’abadiá benedictina de Sant Miquel de Cuixà, situada a la fauda de la montanha a la vila de Codalet.Lo bastiment del monastèri se realizèt en doas estapas. Pendent la primièra fasa, foguèron bastidas las glèisas de la part orientala, consacradas a Sant Martin, Santa Maria e Sant Michèu lo jorn 10 de Novembre de l’an 1009 e reconegudas en ensems coma basilica, per l’Abat Oliva, avesque d’Elna e abat del vesin monastèri mencionat de Sant Miquel de Cuixà e del prestigiós monastèri de Santa Maria de Ripoll.

Inicialament, coma que los monges èran provenents d’aquel autre monastèri, l’Abat Oliva foguèt nomenat abat de Sant Martí del Canigó, fins que l’an 1014, coma que lo monastèri dispausava de sufisents monges nomenèron un fraire de la comunautat coma nòu abat.Durant la segonda fasa foguèt bastida la part occidentala del monastèri, pendent lo periòde 1014-1026, amb de seccions coma la cripta, la glèisa de l’abat, lo claustre e lo campanal. Aquela division explica l’estructura en doas parts de la glèisa nauta.

Lo primièr abat autoctòn del monastèri foguèt lo monge Scluo o Esclua a comptar de l’an 1014, qui collaborèt tanben amb lo procès de bastiment en la primièra estapa e sembla que foguèt qui decidiguèt l’emplaçament del monastèri, aconselhat per las nòrmas que demandavan que los monges se retirèsson tant coma foguèsse possible de la vida quotidiana, per mor de poder pregar e meditar amb tranquillitat. L’endrech naut de la montanha, fòrça retirat del pòble mai prèp, Castelh, acomplissiá a la perfeccion amb aquela idèa, mas tanben l’orografia del terren marquèt l’estructura del bastiment.

Un monastèri amb de nous privilègis

Apiejat economicament per de donacions qu’efectuèron los comtes de la Cerdanha, lo monastèri atenguèt una importància principala a la Catalonha septentrionala. Egalament lo comte Guifré II atenguèt l’an 1011 del Papa Sèrgi IV una sèria de privilègis pel monastèri. Lo meteis comte se retirèt amb la segonda esposa, la comtessa Elisabet, per passar los darrièrs ans de la siá vida. En morir l’an 1049, foguèt enterrat al cavòt qu’el meteis aviá comandat excavar a la ròca del costat de la basa del campanal.

Tanben impulsèt lo monastèri la possession de las reliquias de Sant Galderic, patron dels paisans catalans, a comptar de l’an 1014. Fòrça paisans arribavan a l’abadiá per adorar las citadas reliquias, e aiçò convertiguèt lo monastèri en destinacion de pelegrinatge.Los comtes de Barcelona e, posteriorament los reis d’Aragon, aguèron lo monastèri jos sa proteccion. Un grand tèrratrem l’an 1428 destruiguèt bona part del monastèri. Pendent lo sègle XVI, lo rei Felip I d’Aragon (II de Castelha) demandèt al Papa Clement VIII, que lo monastèri foguèsse jos jurisdiccion de la Congregacion benedictina de Tarragona, fins que, amb lo Tractat dels Pirenèus l’an 1659, lo territòri s’integrèt dins lo Reialme de França. Fin finala, la comunautat abandonèt lo monastèri entre los ans 1783 – 1785, amb solament cinc monges d’edat avançada, per motius de seguretat, quand en la siá epòca d’esplendor la comunitat èra compousada per vint-e-quatre.

L’abandon de lo monastèri provoquèt que los abitants dels pòbles vesins utilizèsson de colomnas, e capitèls e d’autres materials per lors pròpris bastiments e en accelerant aital lo procès de destruccion del monastèri, a l’excepcion de la cripta, que se trobava protegida per un mur que los monges avián bastit abans d’abandonar lo monastèri, per protegir los còrses dels monges enterrats de possibles profanacions.

Après la Revolucion Francesa, lo monastèri foguèt vendut l’an 1798. Durant lo periòde 1902 – 1932, l’avesque de Perpinhan Juli Carsalade del Pont, comencèt lo procès de rebastiment, amb la recuperacion de qualqu’unes elements perduts, un còp comprada l’abadiá de la part de l’avescat de Perpinhan. Pendent un segond periòde, entre los ans 1952 – 1983, jos la supervision de l’avesque Bernat de Cabanas, finalizèt la reconstruccion e retornèt la vida religiosa.Una estatua de Sant Galderic foguèt plaçada l’an 2008 e conten qualqu’unas reliquias del meteis sant, portadas dempuèi la catedrala de Perpinhan, ont èran estadas depausadas après l’abandon del monastèri.

A l’ora d’ara, una comunautat religiosa viu dins del monastèri, e mantenon una vida mistica activa, del temps que susvelhan la bona mantenença del monastèri. Cada an, l’abadiá recep 40.000 visitants, preferentament catalans e franceses. Cada 22 de junh, es alugada  “la flama del Canigó”. L’endeman es davalada fins a Perpinhan amb la meteissa tesa emplegada a la cima, per alucar los divèrses fuòcs de la nuèit de Sant Joan als territòris de lenga catalana, coma simbòl de la siá unitat.La montanha del Canigó e lors monastèris recebèron un enòrme interès pendent lo sègle XIX, après lo succès del poèma epic “Canigó” de Mossen Cinto Verdaguer l’an 1886, e s’inicièron d’estudis per los recuperar e los restaurar.

Las primièras notícias documentadas sus l’existéncia d’una comunautat religiosa crestiana provenon de l’an 878 en un document del rei carolingian Loís II, ont s’explica que lors monges dependián de Sant Esteve de Banyoles, a la prèpa comarca del Pla de l’Estany. La bastissa deviá èsser fòrça simpla en aquela primièra epòca.

Segon las cronicas, l’an 926, un ric proprietari de la vila de Perelada nomenat Tassi, venguèt lo patrocinaire de la comunitat e l’an 943, Sant Pere de Rodes se faguèt independent de Banyoles.
Mercés a contunhas donacions dels comtes catalans e de l’obtencion d’una sèria de privilègis provenents dels monarcas carolingians e del meteis Papat, lo monastèri gaudiguèt d’una expansion economica e d’un prestigi que situèt Sant Pere de Rodes coma un dels monastèris mai importants de l’epòca.

L’an 944 foguèt nomenat abat Hildesind, qu’èra filh del mencionat Tassi, e que venguèt posteriorament evesque de la diocèsi d’Elna. Pendent son mandat, inicièt una sèria de projèctes arquitectonics dins la bastissa, que configurèt la siá image classica. La glèisa o la clastra iniciala provenián d’aquelas òbras realizadas entre la mitat del sègle Xen e començaments del sègle XIen. Fin finala, tot lo monastèri foguèt consacrat pel mitic abat Oliba e per l’arquevesque Guifré de Narbona.

Pendent lo sègle XII divèrsas restauracions e ampliaments foguèron efectuats en lo monastèri, qu’èra estat prejudiciat per las luchas entre familhas nòblas de Perelada e Empúries. Pendent lo sègle XIV patiguèt l’inici de la siá decadéncia amb la reduccion de las donacions e lo grand mortalatge que provoquèt la Pèsta Negra: Vint-e-quatre monges moriguèron amb aquela epidèmia!!!
La siá proximitat a la còsta convertiguèt lo monastèri en possibla victima de las atacas dels piratas, e las fortificacions foguèron aumentadas. Lo primièr abandon del monastèri se produsiguèt l’an 1654, pendent la guèrra dels Segaires entre las monarquias ispanica e francesa, qu’aviá convertit lo Principat de Catalonha en un prat de batalha.

Fin finala, l’an 1798 lo monastèri foguèt definitivament abandonat e lors monges se marchèron a Figueres. Aquela marcha provoquèt un deteriorament definitiu de la bastissa, e comencèt un periòde de destruccion e espoli.

Monument nacional catalan

L’an 1930 foguèt declarat “monument nacional” e l’an 1935, la Generalitat de Catalonha inicièt las primièras òbras de recuperacion, interrompudas per la Guèrra Civila espanhòla e la posteriora dictatura. L’an 1989 la Direccion Generala del Patrimòni Cultural de la Generalitat de Catalonha inicièt nòvament la restauracion progressiva del monastèri, en ensajant de recuperar l’estructura originala tant coma foguèsse possibla.

Coma curiositat, lo monastèri es considerat coma l’inici de la part catalana del Camin de Sant Jacme de Compostèla, e qualqu’unes opinan que la siá situacion geografica foguèt pas casuala, car se tròba près del ponch mai oriental de la Peninsula Iberica (ont primièr comença la claror del sol).

Se realizam una analisi dels detalhs arquitectonics mai interessants de la bastissa, destacam que la glèisa se basa en una planta de crotz latina, amb tres naus, un transsepte e una entèsta de tres absidas amb forma de mièg cercle. La meteissa absida principala es considerada coma la part mai anciana de tota la glèisa (e benlèu de tot lo monastèri).

De la clastra solament s’a conservada una part de las òbras de renovelament efectuat pendent lo sègle XII, pr’amor que foguèt un dels elements que patiguèt mai l’espoli pendent sègles. Lo campanal, originari del sègle XII, se manten encara dins un relatiu bon estat, e mesura vint-e-sèt mètres d’auçada.

La cripta ont foguèron enterrats los monges, èra situada segon la tradicion ont s’avián amagadas reliquias que susvelhava lo monastèri. Desbrembam pas que totes los monastèris presumissián de possedir reliquias de personatges biblics o de sants, per atraire los pelegrins e las donacions. Entre autras reliquias, Sant Pere de Rodes afirmava possedir qualqu’unas del meteis apostòl Sant Pere.

Los capitèls decoratius del monastèri, d’una granda varietat d’images e una granda riquesa decorativa, son sostenguts per colomnas cilindricas.

Lo monastèri de Sant Pere de Ròdes, mercés a las siás caracteristicas arquitectonicas excepcionalas, es estat un istrument fòrça important pels istorians e pels arqueologs per conéisser la transicion de l’art anterior al Romanic de Catalonha vèrs al Romanic Lombard.