Amb lo cristianisme tanben arribèt l’alfabèt latin, qu’ajudèt plan a l’espandiment del polonés escrich e qu’abans d’aquela epòca, foguèt jamai escrich. De segur, çò dison los cercaires uèi, que lo polonés ja existissiá fasiá decadas, mas i a pas cap document escrich abans d’aquela epòca. Alara i aviá tanben dos dialèctes eslaus plan pròches, uèi escandits : lo polabian e lo pomeranian, a mai del cashubian. D’aqueles, uèi sonque ne demòra lo cashubian. Mas l’ancessor del polonés actual es lo polonés medieval, tanplan conegut coma ancian polonés. E aquel, al còp, aguèt coma ancessor la lenga proto-eslava.

La frasa mai anciana del polonés medieval foguèt trobada al libre Księga henrykowska (Lo libre de Henryków) : Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai, escricha, segon los cercaires modèrns, aperaquí l’an 1280. Lo libre es uèi al Musèu Arquidiocesal de Wroclaw e es estat classificat per l’UNESCO coma Memòria del Mond. Segon sembla foguèt escricha pel monge Pèire, del Monastèri de Henryków, a mai de la frasa « Hoc est in polonico » (Aquò és polonés).

Lo tractat pus ancian

Lo tractat ortografic polonés pus antic foguèt escrich per Jakub Parkosz en l’an 1470. Totun, lo primièr libre imprés en polonés arribèt pas fins a l’an 1508 (o 1513 car los cercaires son pas segurs). Val pas dire que i aguèron fòrça mai libres escriches e impreses en polonés dempuèi aquela epòca e la lenga polonesa s’apandiguèt cossí o aviá pas fach abans dempuèi lo sègle XVI, ja en defòra de l’edat medievala. Per aquò lo sègle XVI, justament après la fin de l’edat medievala, es considerada pels poloneses uèi coma l’epòca d’aur del polonés. L’ortografia usada foguèt pas cambiada fins al sègle XIX e, puèi, en 1936.

Segon lo cercaire Tomasz Kamusella, lo polonés foguèt la lenga eslava mai anciana usada en de tèxtes pas religioses en Euròpa Orientala e la sieuna tradicion e usatge al long de tota l’edat medievala confirma que foguèt una de las lengas europèas orientalas pus importantas – e utilizada dempuèi lo sègle XVI fins a uèi lo jorn sens fin).

Un dialècte aristocratic

Lo polonés, d’efièch, foguèt una lenga evolucionada dempuèi lo principal e mai usat dialècte polonés, aquel utilizat per l’aristocracia polonesa e lituana dempuèi lo sègle XV. Puèi, venguèt lenga ofciala del Grand Ducat de Polonha e Lituània e usada al Congrés de Polonha, e tanben als Reialmes de Galícia e Lodomèria. Tanplan foguèt lenga oficiala de l’administracion atanben en la region russa de Krai.

Aquò entraïnèt una granda influéncia dins la familha de lengas europèas orientalas dempuèi lo sègle XV e balhèt naissença al polonés modèrn coma una lenga parlada per fòrça abitants de l’Euròpa centrala mas tanben orientala, mai enlà de las frontièras pròprias de Polonha.

Lo polonés medieval doncas, pòt èsser situat entre los sègle X e XVI. Èra plan pròche a l’eslovac e lo chèc, mas la gramatica e biais de prononciar las paraulas es diferent, car recebèt una influéncia màger del latin e encara d’autras lengas romanicas europèas occidentalas, coma l’italian, lo francés e tanplan l’alemand. Per tot aquò se pòt pas parlar d’un estandard modèrn fins al sègle XVI e encara dins aquel i aviá fòrça paraulas qu’avián una origina alemanda o yiddish (lenga parlada per la comunautat josieva).

Podèm aver una idèia de l’espandiment del polonés mai enlà de las frontièras polonesas aprés conéisser que foguèt usada coma lingua franca a nivèl diplomatic e academic en Polonha mas tanben en çò qu’uèi es Euròpa centrala: e foguèt parlada e encara o es a l’èst alemand, e lo nòrd chèc, a mai d’Eslovaquia, parts de Belarussia e Ucraïna, lo sud lituan e Letònia. D’efièch encara uèi es tanplan oficiala al comtat de Vilnius, en Lituània, cossí o foguèt pendent sègles dempuèi l’epòca medievala.

Lo polonés èra e es una lenga declinabla. A sièis cases e tres genres. Segon mai d’un istorian venguèt mai espandida a nivèl escrich quora las reinas polonesas confessèron que podián pas comprene res pr’amor qu’èra escrich en latin, e foguèt alara quand i aguèt una ondada de libres traduïts al polonés. Lo document pus ancian ont i a de paraulas polonesas es un document papal de l’epòca d’Innocènci II (1136). Puèi cal esperar a trapar la primièra linha escricha totalament en polonés en una Cronica de Breslau, la Cronica del Monastèri d’Heinrichau, anteriora al sègle XIV.

Los imnes Bogurodzica, tanben en polonés, foguèron escriches abans del sègle XIV e al sègle XV i a, fin finala,  las primièras reviradas del latin al polonés. Pasmens, serà pas fins al sègle XVI quora arriban la Cronica Literària de Marcin Bielski e los libres de Mikolaj Rej (prosa), que li balharián encara mai de prestigi. Sieunas son las celèbras paraulas “los poloneses parlan pas cap lenga d’aucas mas una lenga pròpria “ (1562).

La lucha per defensar l’egalitat del polonés al costat d’autras lengas, totun, venguèt de mai en mai màger amb lo temps, pr’amor qu’encara al sègle XVIII importants poètas poloneses devián la defensar coma una lenga modèrna (car aviá fòrça paraulas de l’ancian chèc, l’alemand medieval, lo latin e lo grèc a mai de paraulas d’origina italiana, anglesa, francesa, ongresa e tanplan turca). Una lucha qu’uèi cal pas pus far pr’amor qu’es la sieisena lenga pus parlada a l’Union Europèa e parlada per aperaquí 40 milions de parlaires.

A l’epòca ja existissiá en aquela epòca en Praga un diocèsi pròpria, que dependiá de l’arquevescat de Mainz. Lo primièr evesque foguèt Dietmar, d’origina germanica, que mestrejava la lenga eslava. Apuèi sa mòrt, venguèt Adalbèrt (Vojtech en chèc), de la dinastia Slavnik, la soleta fòrça que podiá encara questionar los Premysl en Boèmia. Los Slavnik èran, segon la tradicion, apertenents a una partida de la tribú dels croatas carpatics qu’anèron pas amb l’ondada principala de la migracion croata als Balcans, en chèc sonats Charvati.

A mai d’aquò, avián de ligams de familha amb los quites Premysl mas dempuèi son castèl de Libice nad Cidlinou seguissián una politica totalament independenta. Amb la mòrt del comte Slavnix, son cap principal, la familha demorèt mai fèbla e en l’an 995 foguèt gaireben chaplada car apuèi lo brèu reialme de Libice, Boleslav II ordonèt maselar totes los membres de la dinastiá Slavnik.

Los unics filhs que se sauvèron foguèron Adalbèrt e Radim, mai conegut coma Gaudencius en latin. Ambedos fraires foguèron clau dins lo procès d’evangelizacion de l’Euròpa Centrala del sègle Xen. Ambedos daissèron Praga abans d’aquela lucha demest los Premysl e los Slavnik e demorèron un cèrt temps en Roma abans de se n’anar cap a Polonha.

Encara abans d’i arribar, Adalbèrt cristianizèt en 993 Vajk – que gaire après seriá lo primièr rei d’Ongria amb lo nom d’Esteban. La conversion dels pagans balto-prussians foguèt la tòca següenta e aquò se passèt amb lo darrièr dels Adalbèrt.

A la recèrca d’Adalbèrt

Prèp de la vila actuala de Danzig foguèt aucit pels pagans prussians que volián pas rompre amb lors tradicions paganas. Lo comte polonés, Boleslav lo Brave aufriguèt tant aur coma lo pes del missionièr per poder l’aver. Fin finala, en l’an 1000 las rèstas d’Adalbèrt demorèron sepelidas en Gniezdno, un luòc causit coma sèu del primièr arquevescat en Polonha. Amb sa preséncia pendent la ceremònia, Oton III, fraire d’Adalbert Vojtech foguèt nomenat arquevesque.

Mentrestant Polonha creissiá mai poderósa, Boèmia demorèt empachada per la mòrt de Boleslav II l’annada anteriora. Son filh, Boleslav III venguèt un comte mai crusèl. Cracovia foguèt annexada pels poloneses e venguèt, temps apuèi , un arquevescat pròpri. Boleslav lo Brave de Polonha profechèt l’oposicion intèrna contra lo nòu comte boemian –que sonque foguèt regent tres annadas- e la lucha tre los Premsysls contunhèt.

E arribèt a annexar brevament quasi tota Boèmia. Mai permanent foguèt era sua conquista de Moràvia e, a mai, volguèt espandir son territòri fins la termièra eslovaca-ongresa actuala del Danubi, en tot luchar contra los arpadians. Mas l’empèri germanic voliá pas que Polonha arribèsse a èsser tant egemonica.

Lo nòu emperaire Enric II ajudèt Oldrich de Boèmia per tuar Jaromir e lo montar al tròn boemian e sonque demandèt un vassalatge mai fisèl. Que foguèt ratificat en divèrsas escasenças e, per ansin, los boemians participèron en mantunas campanhas contra las tribús eslavas qu’encara èran paganas dins la frontièra imperiala. Aqueste supòrt foguèt profechat pels boemians per tornar aver Boèmia e enviar Bretislav, filh d’Oldrich. Aital, lo territòri demorèt administrat per un jove Premysl fins l’an 1035, que poguèt èsser coronat, amb la permission imperiala, rei de Boèmia.

Son oncle Jaromir capitèt pas apuèi la mòrt d’Oldrich e Bretislav dintrèt dins una longa campanha contra Polonha en tot conquerir de tèrras discutidas durant decadas; Silèsia. En mai d’aquò, poguèt tornar aver lo còrs d’Adalbèrt per los boemians, maugrat que, segon la tradicion, prenguèsse lo còrs de son fraire Radim.

La figura d’Adalbèrt foguèt encara mai venerada apuèi sa santificacion en Boèmia, Polonha e Ongria, de luòcs ont lo legat evangelizador foguèt mai grand. Fins Prussia reconeguèt Sant Adalbèrt coma patron e mai d’un intellectual catolic eslovac contunhèron aquela tradicion encara pendent l’an 1870, quand foguèt creat lo Collectiu de Sant Adalbèrt, una vertadièra plataforma de promocion de la lenga e cultura eslovacas dins lo Reialme d’Ongria. Ansin foguèt onorada l’òbra unificadora dels pòbles de l’actual Visegrad, jos lo rite catolic que se debanèt al sègle X.