WU ZETIAN, L’UNICA EMPERAIRITZ CHINESA (624-705)

CAM.- Sonque una femna foguèt emperairitz a la China medievala: Wu Zetian (624-705). Governèt l’empèri chinés pendent gaireben 15 ans e demostrèt una nauta abilitat politica en una societat plan patriarcala. Lo sieu nòm, en l’istòria medievala d’Asia es gaireben tant important coma Elionòr d’Aquitània o encara l’emperairitz de Bizanci Teodora en Euròpa. Una vision mai globala de l’edat medievala entraïna conéisser qui foguèt e mai encara quand es pas gaire comun legir sus la siá figura encara uèi.

Wu Zetian es estada discutida de biais prigond al long de 1.300 ans. Los cronicaires confucianistas contemporanèus la mostrèron coma una reina sens legitimitat e encara una persona crusela. Mas l’istoriografia actuala soslinha que foguèt una reina estonanta que consolidèt un dels periòdes mai grands de l’istòria d’aquel empèri. Semblariá doncas que la realitat foguèt plan complèxa.

Quora Wu Zetian nasquèt, la dinastia Tang aviá encara paucas annadas. Lo pair trabalhava a l’administracion. Wu recebèt pr’amor d’aquò una educacion extraordinària. Sabiá legir e escriure, istòria, poesia e politica. Amb 14 ans entrèt coma concubina de l’emperaire Taizong. Quand aqueste moriguèt en l’an 649, deviá entrar en un monastèri bodista mas volguèt pas.

La favorita a palai

Pauc aprés, lo nòu emperaire Gaozong, filh de l’anterior, li ordonèt de tornar a palai. Se sap pas la causa. Mas lèu Wu venguèt la favorita de l’emperaire. Foguèt un procés violent. Wu luchèt contra l’emperairitz Wang e tanben la concubina Chiao. Una cronica contemporanèa chinesa afirma qu’auciguèt una filha pròpia per colpar l’emperairitz. Los istorians actuals son brica segurs d’aquò.

En 655 Wu venguèt emperairitz. Lo marit, l’emperaire Gaozong aviá una santat brica bona. E sovent daissava lo govèrn en mans de Wu. E comencèt a decidir sus l’empèri. Gaozong moriguèt en 683. Se los filhs venián emperaires nominals èra ela qui decidiá los afars. En 690 maridèt lo pròpri filh e finiguèt la dinastia Tang en tot crear la dinastia Zhou. E venguèt emperairitz. Mas los afogats de Confuci volián pas pr’amor que desián qu’una femna deviá aubesir lo pair, lo marit e lo filh.

Alara causiguèt lo bodisme per subreviure politicamaent. Cerquèt, e trapèt, una origina celestiala. Bastiguèt grands temples, lo bodisme s’espandiguèt e i aguèron plan mai reviradas. La religion ajudèt Wu a subreviure politicament.

Mas Wu tanben reformèt l’administracion chinesa amb mai d’examèns oficials per mai personas. E l’aristocracia chinesa li declarèt la guèrra. Organizèt tornarmai l’administracion provinciala e desvolopèt los metòdes agricòlas. L’economia chinesa montèt.

Tanben usèt fòrça espias e creèt una policia politica. Fòrça enemics foguèron enviat a l’exili o condemnats. Amb 80 ans la santat venguèt delicada e en 705 un còp d’estat l’obliguèt a abdicar. La dinastia Tang foguèt restaurada e l’emperairitz se retirèt de la politica malgrat que moriguèt lèu.

Lo sieu tombèl a pas cap missatge. Wu ordonèt lo daissar sens cap missatge. Voliá que las generacions futuras la jutgèssen per çò que faguèt.  Cossí que siá foguèt l’unica emperairitz chinesa medievala a mai d’una figura tras qu’excepcionala. Bonas causas per la rembrembar en una istòria de l’edat medievala mondiala.

Foguèt criticada pels afogats de Confuci pendent sègles. Mas tanben fòrça emperaires tanplan foguèron plan criticats. Uèi encara es una figura malaisida pr’amor que trinquèt totes los estereotipes. Foguèt autoritària mas tanben estonanta. Protegiguèt lo bodisme e luchèt contra los enemics. Profechèt lo sistèma per lo cambiar. Volguèt pas demorar a l’ombra coma femna. Malgrat qu’èra un mond d’òmes. E venguèt emperairitz, l’unica emperairitz  chinesa de tota l’epòca medievala. E aquò li balhèt l’onor de poder tanben entrar en l’istòria universala.

Imatge principala: Gary Lee Todd, Ph.D/CC