ANFÓS LO GRAN D’ASTÚRIAS (848)
CAM.- Anfós IIIn (848-910), atanben nomenat Lo Grand, foguèt rei d’Astúrias dempuèi l’an 866 e fins a la sieuna mòrt. Foguèt filh d’Ordoño Ir. Après la sieuna mòrt, lo reialme foguèt devessit entre los sieus filhs e García venguèt rei de Leon, Ordoño rei de Galícia e Fruela d’Astúrias. Foguèt conegut coma Prince de Galícia e tanben Emperaire d’Espanha.
Lo sieu regnat foguèt plan important, pr’amor que consolidèt lo reialme asturian a l’epòca que Còrdoa èra plan fòrta. Luchèt divèrses còps contra d’armadas araboberbèrs e ganhèt fòrça victòrias militaras. Mas sonque començar lo regnat, calguèt fugir a Castilha pr’amor que lo comte Fruela de Galícia aviá usurpat lo títol de rei d’Astúrias. Lèu Fruela foguèt assassinat e poguèt tornar a Oviedo.
Anfós IIIn desfachèt una revòlta basca de l’an 867 e mai tard una autra en Galícia. Conquistèt la vila de Porto e tanben la de Coimbra en las annadas 868 e 878. En 869 signèt una aliança amb lo reialme de Pampalona amb un maridatge nòble e maridèt la filha del prince d’aquel estat medieval iberic, Leodegundia.
En 867, Anfós patiguèt una revòlta en Alava, segon la Cronica d’Albeda. Segon la cronica de Sampiro, la revòlta foguèt dirigida per lo comte Eylo: arribèt un messatgièr d’Alava que confirmava que los abitants ja n’avián pro d’el mas lo rei i anèt lèu lèu e los abitants d’Alava confirmèron qu’èran los sieus vassals. Lo Comte Eylo foguèt enviat a preson.
Anfós IIIn contunhèt d’enviar colons als nòus territòris conquistats pels asturians. A Portugal la sieuna armada arribèt fins al flume Mondego. Après conquistar Porto en 868, calguèt faciar l’armada d’al Andalós que tornava atacar Porto. Mas l’armada d’Anfós IIIn lo Grand poguèt ganhar la batalha e encara conquistar Coimbra e Oporto, Braga, Visoe e Lamego. Puèi i envièt de colons galicians.
En 875, lo prince arabi omèia al-Mundir, filh de l’emir de Còrdoa, Mohammad Ir, comencèt una ofensiva contra los crestians. I aguèt una guèrra fins a l’an 883. Las primièras atacas arabias arribèron fins a Leon e El Bierzo mas poguèron pas conquistar cap vila crestiana. Puèi los asturians conquistèron Deza e Atienza.
En 878, al-Mundir dirigiguèt la sieuna armada tornarmai a Leon e Astorga. Lo rei d’Astúrias Anfós IIIn se n’anèt a trapar a al-Mundir e lo ganhèt al prat batalhièr. E ganhèt la batalha. E Còrdoa demanèt la patz. Era un fahc istoric pr’amor qu’al-Anadlós jamai abans o aviá fach.
Mohammad premaniguèt puèi una flòta per atacar Galícia, mas la flòta foguèt destrucha per la mar. Alara l’armada d’Anfós IIIn arribèt fins al flume Guadiana e tornèt a desfachar l’armada arabia. Alara Mohammad ataquèt Saragossa en 882. Tornèron a l’atacar en 883. Seriá pas fins a l’an 884 que Anfós IIIn e Mohammad de Còrdoa signèron la patz.
De revòltas intèrnas grèvas
Lo rei d’Astúrias patiguèt alara una revòlta dels sieus fraires Fruela, Odoario e Bermudo, que conquistèron Astorga, mas lèu foguèron desfachats e executats. En l’an 901 Ibn al-Qitt ataquèt tornarmai, pasmens, Astúrias poguèt resistir. Dempuèi alavètz, Còrdoa provoquèt pas mai de problèmas als asturians. A Merida, Anfós IIIn trapèt tornarmai lo sieu aliat ; lo Comte de Palhars.
D’un autre costat, Anfós IIIn tanben ordonèt escriure divèrsas cronicas qu’avián coma tòca voler demostrar qu’Astúrias èra l’estat successor dels visigòts. Tanben bastiguèt la glèisa de Santo Adriano. E, segon una carta, ja se premaniá per èsser coronat emperaire mai tard.
En 909, Anfós cambièt la capitala a Oviedo. Mas los sieus filhs García, Ordoño e Fruela volián li raubar la corona. Anfós ordonèt enviar a preson a García, mas fugiguèt e passèt cèrt temps abans que poguèt pas tornar a veire als sieus filhs. Anfós moriguèt en 910 en Zamora.
Quora moriguèt, lo reialme foguèt devessit entre los sieus filhs ; García venguèt rei de Leon. Ordoñó rei de Galícia, e Fruela d’Astúrias. Mai tard García moriguèt sens de filhs e Leon tornèt a Ordoño. Quan aqueste tanben moriguèt Fruela ganhèt tornarmai los tres territòris asturians. Quand Fruela moriguèt, totun, i arribèt una grèva crisi sociala que demorariá mai de 100 ans.
Segon mai d’una fònt, Anfós IIIn d’Astúrias foguèt lo creador de la crotz qu’uèi a la bandièra d’Astúrias, descobriguèt lo tombèl de Santiago en Compostela e ordonèt bastir las glèisas de San Salvador de Valdediós, Santa Adriano e la catedrala de Santiago de Compostela. Tanben auriá ordonat escriure las tres grandas cronicas istoricas de la sieuna epòca : la Cronica Albeldense, la Cronica Profetica e la Cronica del Reialme dels Gòts. Un rei que foguèt brica ordinàri e que menèt Astùrias a una epòca d’aur qu’encara es uèi rebrembada.
