ANDREU IIIn d’ONGRIA (1290-1301), LO DARRIÈR DELS ARPAD
Christian Andreu.- Andreu IIIn d’Ongria (1265-1301) foguèt rei d’Ongria e Croàcia entre las annadas 1290 e 1301. Segon qualcunes istorians foguèt lo màger rei ongrés que jamai aguèt aquel país. Andreu nasquèt a Venècia e i demorèt los primièrs ans de la siá vida. Arribèt pas a Ongria fins a l’an 1278. Pasmens, i tornariá lèu, pr’amor qu’èra lo darrièr representant viu de l’ostal dels Arpad, dinastia reiala ongresa.
Andreu foguèt causit coma rei d’Ongria en 1290. Foguèt lo primièr rei ongrés que confirmèt los privilegis de la noblesa e classa religiosa d’aquel país euopèu. Albèrt d’Àustria tanben demanava aquela corona mas Andreu poguèt signar la patz amb el en 1291. Pasmens, Croàcia e Eslavònia aimèron brica que foguèsse causit rei dels ongreses.
Pendent l’epòca d’Andreu III, Ongria demorava en gaireben anarquia. Familhas coma los Kőszegis, o los Csáks, se revoltavan un còp e autre, e quand moriguèt Andreu la dinastia Arpad moriguèt amb el. E comencèt una guèrra civila que demorariá 20 ans.
Andreu èra filh d’Estève lo Postum e de Tomasina Morosini, filha d’un patrici venecian. Segon l’istorian Tibor Almási nasquèt aperaquí l’an 1265. Quand visitèt Ongria pel primièr còp, anèt a veire lo nòble Ivan Kőszegi, que voliá l’usar contra lo rei de l’epòca Ladislau IVn. Totun, Andreu volguèt pas saber res d’aquò e se’n tornèt a Venècia. En 1290, tornarmai en Ongria, foguèt capturat per Arnold Hahót, enemic dels Kőszegis. Puèi foguèt enviat a Viena ont lo Duc Albèrt Ir lo faguèt lo sieu presonièr. Quand moriguèt Ladislau IVn, poguèt èsser liberat e tornèt a Ongria. Foguèt coronat lo 23 de julhèt de 1290 après reconéisser los privilegis dels nòbles e confirmar que i auriá de patz.
Andreu nomenèt après aquò Amadeus Aba, palatin del reialme e Ivan Kőszegi, nòu tresaurièr de Transdanubia. Roland Vorsa demorèt coma lo voivoda de Transilvania. Per finir amb l’anarquia ordonèt lèu la destruccion de tot castèl que foguèsse estat bastit sens la siá permission.
Un nòu rei e fòrça dangièrs
Rudòlf Ir d’Alemanha li demanèt que se declarèsse vassal sieu e se aquò se debanava pas balhariá Ongria al sieu filh, Albèrt Ir d’Àustria. Un autre nòble, que se considerava duc d’Eslavònia ataquèt Ongria dempuèi Polonha, mas lèu foguèt desbrandat per l’armada ongresa d’Andreu IIIn. Val pas dire qu’Andreu acceptèt pas la menaça germanica.
Andreu maridèt Fenenna, filha del Ziemomysł de Kuyavia. E demanèt una amassada de nòbles en 1291. Lo meteis an Maria, fraira de Ladislau IVn, demanèt la corona e fòrça familhas croatas e eslavonianas o acceptèron. Mas la situacion èra mai grèva amb los alemands. Pr’açò invasiguèt Àustria e forcèt Albèrt Ir de retirar-se de Pressorg (Bratislava). Lèu foguèt signada la patz d’ Hainborg : caliá destruir totes los castèls qu’Albèrt Ir d’Àustria aviá conquistat als Kőszegis. En 1292 aquestes se revoltèron contra Andreu IIIn.
La revòlta foguèt finida lèu, e qualcunes Kőszegis enviats a preson. La siá maire Tomasina foguèt nomenada gobernadora de Croàcia, Dalmacia e Eslavonia. Quand Roland Borsa, un nòble, conquistèt lo castèl d’un autre nòble ongrés, Andreu declarèt qu’èra defòra de la lei en 1294. Pasmens, calguèt assetjar e conquistar lo castèl del nòble.
En 1295 lo nòble croata Paul Šubić se revoltèt contra Andreu III e tanben los Babonici, familha de la siá pròpria maire. Après la mòrt de la siá femna, se n’anèt a Viena per maridar la filha del Duc d’Àustria, Agnes. Los Kőszegis tanben se revoltèron e calguèt far la guèrra contra aquela familha ongresa tan poderosa. En 1297 tanben se revoltèt contra lo rei d’Ongria Mateu Csák, palatin ongrés.
Andreu tornèt a ordonar la destruccion dels castèls dels nòbles revoltats. Amb l anòva lei, se aquò èra pas fach, Andreu podiá demorar excomunicat. Pendent la fin d’una dièta de nòbles, s’alièt amb las familhas Aba, Ákoz, Rátót, Balassa e Szécs.
En 1300 Carles IId de Nàpols envièt lo sieu grand-filh Carles Robèrt per conquistar lo tron ongrés. Desbarquèt a Split lèu. Tota Croàcia e Eslovènia reconeissèt lo nòu rei. La tòca d’Andreu III èra alara lo capturar, mai moriguèt abans de poder o far. Moriguèt al castèl de Buda en 1301. Qualques istorians afirman que moriguèt empoisonat pels sieus enemics.
Annadas aprés lo palatin Esteve Ákos diguèt qu’Andreu IIIn èra estat la branca daurada de l’arbre del rei Sant Esteve d’Ongria. Lèu comencèt una guèrra entre Carles Robèrt, Wenceslau de Boèmia e Otto de Bavaria pel tron ongrés. La guèrra demorariá 7 ans. Lo nòu rei causit foguèt Carles Robèrt, mas calguèt contunhar encara la guèrra contra los Kőszegis, los Abas, los Csák, e d’autras familhas de nòbles ongreses qu’èran estadas d’aliadas d’Andreu IIIn. Pr’amor d’aquò la guèrra finiguèt pas fins a l’an 1320. Sonque pr’amor d’aquò se pòt comprene plan perqué fòrça istorians actuals considèran que foguèt lo màger rei d’Ongria a l’edat mejana. Amb Andreu IIIn i aguèt de patz e d’òrdre. Après el guèrra e mòrt. E pr’amor d’aquò es encara uèi rebrembat coma lo melhor rei medieval d’Ongria.
