LO GRAND EMPÈRI DE MALI
CAM.- Encara uèi sonque la legenda pòt explicar l’origina de l’empèri malian african. Plusors expèrts considèran que comencèt a se desvolopar pendent lo sègle XIIn. Alara aviá lo poder Sundiata Keita, tanben conegut amb lo nòm de Leon de Mali. Keita foguèt un brave militar e tanben un bèl administrador. Mali, dirigit per Keita, venguèt un estat regional african poderós. Totun, encara calguèt ganhar divèrsas guèrras regionalas per poder ganhar lo títol de Mansa (o emperaire).
Aperaquí 200 ans aprés Kankan Mussa venguèt emperaire malian. Foguèt l’epòca de l’espandida màger de l’empèri de Mali, car lo sieu territòri anava dempuèi Dakar fins a la vila de Gao, çò es dempuèi la mar atlàntica fins a la frontièra amb Argèria. Tanben començava al desèrt saharian e arribava fins a la limita de la sèlva guineana.
Kankan Mussa èra musulman e volguèt peregrinar a La Mèca. Per poder aquò far comencèt un viatge amb mai de 60.000 esclaus e soldats. Quora comencèt aviá amb el mai de doas tònas d’aur. Val pas dire que totas las vilas e vilatges per ont passèt demorèron tras qu’estonadas. Jamai èra estada coneguda tanta riquesa en Africa. Nimai al mond.
L’arribada a Egipte
Quora arribèt a Lo Caire en 1324, los abitants del país tanben demorèron estonats. Lo meteis visir demanèt a Kankan Mussa d’anar al palais per lo poder recebre coma caliá. Pasmens, la tròba d’ambedós òmes entraïnèt un escandall diplomatic: en Egipte cap òme podiá demorar drech davant d’Al Nasir, lo visir. Totun, Kankan Musa èra un dels òmes pus rics de la planeta, a mai d’emperaire de Mali. Èra clar que Mussa deviá demorar drech mas aquò podiá provocar un grèu problèma diplomatic internacional.
Totun, Mussa èra, a mai de ric, intelligent, e pensèt que, se demorava pas drech èra per resar Maoma e pas per onorar lo visir egipcian. Totes a la cort de Lo caire demorèron eroses e ambedós monarcas poguèron venir amics.
Puèi Kankan Mussa comencèt a balhar d’aur als abitants del capluòc egipcian. Balhèt tan d’aur que lo prètz tombèt lèu en Lo Caire e l’economia egipciana dintrèt en crisi. Aprés daissar Egipte, Kankan Mussa se n’anèt a La Mèca e Medina e aprés 18 meses de viatge considerèt que caliá tornar a Mali. I menèt de trabalhadors de tota sòrta qu’ajudèron a espandir mai l’empèri malian.
Val pas dire que Kankan Mussa venguèt encara mai celèbre aprés far aquel viatge e puèi tornar a Mali. Aprés arribar, Mussa èra tan celèbre que poguèt conquistar lèu una part de Senegal, de Gàmbia, de Guinèa e de Nigèr. Divèrsas cronicas medievalas arribèron a afirmar que caliá mai d’un an per anar d’un extrèm del país a l’autre.
Lo viatge aviá provocat la coneissença de Kankan Muassa, emperaire de Mali, per tota Africa e encara mai enlà, car lèu foguèt conegut per totes a l’Euròpa medievala. E Mali venguèt dempuèi alara un centre de produccion artistica e intellectuala islamica a nivèl mondial.
Mali aviá de grandas minas de sal, de coure e de fèrre e atanben d’aur. Totas las províncias pagavan la talha e pas dengun voliá se revoltar. Aquò creèt un estat de seguretat desconegut dempuèi fasiá de sègles. Lo comèrci venguèt màger e las vilas creissèron pr’amor de las caravanas transaharianas: Ualatz, Tomboctú, Gao e Djene ne foguèron qualcunas.
Una societat plan administrada
La societat maliana a l’epòca èra organizada en de clans. Sonque qualcunes èran rics pr’amor de las sieunas activitats restacadas amb lo comèrci. Justament aquestes formavan una sòrta d’aristocracia qu’organizava l’administracion del territòri pel rei. Tanben i aviá d’esclaus que demoravan ont podián e que sovent èran de familhas entièras. Los marabots èran los que dirigissián la glèisa locala e tanben los que nomenavan los jutges e los diplomatics.
Amb Mansa Mussa lo país capitèt plan. Mali èra devessit en de províncias e maines dirigidas totjorn per de nòbles (farins). Pas cap nòble aviá de tèrras. Totas èran del rei. De soslinhar doncas que Mali foguèt pas una societat feudala. Lo cap dels farins èra lo pròpri monarca. E los musulmans èran jutjats segon lo Coran. Los animistas segon las sieunas costumas.
Car a Mali i aviá l’Islam mas atanben tota sòrta de religions e cresenças animistas. Lo pòble èra animista e la noblesa e classas nautas musulmanas. Per ansin, Mansa Mussa èra al còp “grand bastidor de fetiches” pels animistas e “cap esperital” pels musulmans e lo país poguèt totjorn, en aquela epòca, gausir de la patz intèrna.
Aprés Mussa l’empèri malian se trinquet lèu e arribèt l’anarquia. Lo remembre d’aquela epòca d’aur demorèt a la region de sègles. Al sègle XX aquela region, quora venguèt independenta, causiguèt lo nòm de Mali per remembrar qu’un còp lo sieu rei foguèt lo pus ric del mond.
Fotografia Principala: Martin Wegmann
