OGEDEI, LO GRAND KHAN MONGÒL
Christian Andreu.- Lo segond grand kahn de l’Empèri Mongòl foguèt Ogedei (1186-1241) que dirigiguèt aquel empèri demest 1229 e 1241. Lo sieu paire èra estat Genghis Khan (1206-1227) e aprés el l’Empèri Mongòl foguèt dirigit per Mongke (1209-1259).
Ogedei èra encara jove quan comencèt a dirigir l’armada mongòla a l’epòca de Genghis Khan, e participèt en desparièras campanhas coma la conquista de Corasmia e lo sètge de Gurganj en 1221. Los conflictes entre los sieus fraires e las sieunas campanhas entraïnèron èsser causit coma nòu khan mongòl en 1229.
Ogedei volguèt lèu contunhar las conquistas del sieu paire Gengis e pr’amor d’aquò ataquèt Pèrsia, Índia, China, Corèa e Euròpa. Pr’amor d’aquò aquelas regions venguèron mai fèblas militarament e l’Empèri Mongòl mai fòrt. Quand moriguèt, en 1241, fòrça armadas mongòlas se retirèron d’aquelas regions per causir un nòu khan.
Al long de la sieuna vida Ogedei bastiguèt d’administracions regionalas e desvolopèt divèrsas leis comercialas per aver mai d’impòstes. Encara en 1230 fondèt Karakorum, capitala de l’Empèri Mongòl fins a la conquista de Pequin per Kubilai Khan en 1260.
Lo tresen filh de Gengis Khan
Ogedei nasquèt en 1186. Foguèt lo tresen filh del Grand Khan Mongòl e quan èra jove foguèt descrich a “l’Istòria secrèta de los Mongòls”, mas sonque se pòt esperar d’aquel libre de rasons per poder governar cèrt jorn. Segon aquela fònt, Ogedei participèt a la batalha de Khalakhaljid contra un rival de Gengis Khan nomenat Jamukha. Foguèt nafrat e trobat per lo sieu amic Borokhula. Pr’açò lo sieu paire li balhèt una femna per se maridar en 1204.
Après 1206, Ogedei realizèt divèrsas campanhas militaras en China e desbrandèt los Jin. Assetgèt puèi Gurganj, en Corasmia, en 1221, e conquistèt la vila. Puèi pacifiquèt Gazni. Aquò li permetèt èsser nomenat eiretièr principal de Gengis en 1219. Quand aqueste moriguèt en 1227 l’assemblada dels caps mongòls lo confirmèt coma nòu Grand Khan dels Mongòls en 1229.
Envièt lo general Chormaqan a Asia centrala mas participèt pas en aquela campanha. Aquò ajudèt los mongòls a contrarotlar melhor Afganistan e Pèrsia. De soslinhar que Chormaqan arribèt amb las sieunas armadas fins a Armenia e Georgia. Los jins foguèron desbrandats en 1234 e la vila de Kaifeng destrucha.
Dempuèi 1234, los mongòls ataquèron l’Empèri Song mas tanbenTibet. De l’autre costat, tanplan ataquèt Goryeo (Corèa), qu’acceptèt de se sosmetre aprés set ans de guèrra. Tanben ataquèt Índia e Euròpa; raubèron la vila de Lahore en Índia en 1241 e ataquèron al còp los Russes, los Comans e los Poloneses. Mas quan ganhavan, Ogedei moriguèt, e calguèt causir un nòu khan e las armadas mongòlas se retirèron d’Euròpa e Índia.
Las nòvas leis d’Ogedei desseparèron los chineses, los musulmans e los turcs crestians (nestorians). De leis comercialas mai uniformas entraïnèron un periòde d’aur a l’empèri mongòl e una cèrta patz que demorèt decadas. Ogedei moriguèt en 1241, benlèu pr’amor del sieu alcoolisme. Pasmens, la causida d’un nòu cap mongòl foguèt pas aisida, pr’amor que i aguèron de batalhas entre de rivals que menèron, fin finala, a la causida de Mongke coma nòu grand Khan mongòl en 1251.
