LO MÀGER REI DE TIBET, RALPACHEN (802–838)
Christian Andreu.- Tritsuk Detsen, tanben conegut coma Ralpachen, es, benlèu, un dels màgers reis que i aguèt pendent l’Empèri Tibetan medieval. Visquèt entre las annadas 802 e 838 e foguèt lo 40n rei de la dinastia dels Yarlung del Tibet. Foguèt lo filh del rei Sandalegs, mòrt aperaquí l’an 815 e foguèt lo rei qu’espandiguèt mai las frontièras d’aquel país asiatic. Foguèt assassinat pel sieu fraire Langdarma. Pels tibetans actuals forma part dels Tres Reis del Darma tibetans e a la cronica del Testament de Ba, se’n fa referéncia coma « lo filh de Dieu ».
Ralpachen foguèt lo segond de cinc fraires. Lo primièr, lo prince Tsangma venguèt bodista. Lo tresen foguèt un rei marrit per Tibet e los autres dos fraires moriguèron joves. Uèi lo bosdisme tibetan e los istorians d’aquel país lo considèran coma un dels Tres Reis del Darma e aquò includís Songtsen Gampo (fondador del reialme) e Trisong Detsen (38n rei del Tibet).
Aquestes reis son considerats coma los principals responsables d’aver menat e espandit lo bodisme a aquel país en tot bastir de monastèris bodistas e tanben menar lo bodisme a totes los luòcs de l’Empèri Tibetan. Segon aquò, lo rei tibetan Ralpachen foguèt lo rei que mai ajudèt aquela espandida politica pr’amor de la guèrra que Tibet aguèt amb China entre las annadas 821 e 823 e lo tractat de patz que i aguèt après. Per o rebrembar los tibetans bastiguèron una estela de pèira al monstèri de Jokhang, a Lhasa, amb la nòva frontièra.
Un empèri gigantàs
Après la mòrt de Ralpachen, en 838, lo bodisme s’espandiguèt pas pus al centre asiatic. De reis posteriors a Ralpachen destrusiguèron lo bodisme a Tibet e los 13 monastèris ordenats bastir per lo rei anterior Trisong Detsen. Pasmen, jos Ralpachen l’empèri tibetan s’espandiguèt e plan, pr’amor qu’arribèt a cèrtas parts de China, Índia, Nepal, Khotan, Bruzha, Zhangzhung, Hor-yul, Sog-yul, los iogors, e Kamilog a mai de los modèrns Xinjiang e Gansu chineses.
L’an 810 L’emperaire chinés de la dinastia Tang Xianzong escriguèt a Rapalchen que los chineses volián recuperar tres províncias perdudas e ara jos contraròtle tibetan. La responsa tibetana foguèt enviar lo general tibetan ‘Bro sTag (d’efièch chinés e de la dinastia Zhang) a atacar territòri chinés pròche e la capitala iogor. Encara en 819 ‘Bro sTag ataquèt la vila chinesa de Yanzhou. Per tot aquò los chineses obriguèron de negociacions amb Tibet per signar un tractat de patz en l’an 821. Durant aquelas negociacions ‘Bro sTag ataquèt encara mai lo territòri chinés e aquò menèt a la signatura d’una patz rapida.
Lo reialme de Tibet, pendent l’epòca de Ralpachen, aguèt totjorn de problèmas amb China e lo Kanat Iogor. Los tibetans ataquèron los iogors l’an 816 e tanben patiguèron las siás atacas en 821. Lo nòu tractat signat de 822 confirmèt una patz que demorariá encara 20 ans. Al còp qu’aquò fasián los tibetans tanben signavan la patz amb China e amb lo reialme de Nanzhao.
Segon los istorians, Ralpachen foguèt totjorn generós amb los bodistas e demanèt la preséncia de fòrça artistas bodistas estrangièrs a Tibet. Aital i arribèron de reviradors e de mèstres de China, Nepal, Kashmir e Khotan. Pendent la siá epòca i aguèron fòrça reviradas literàrias que poguèron èsser realizadas amb l’ajuda del nòu diccionàri bodista tibetan, lo Mahāvyutpatti. Ralpachen tanben ordonèt la revirada totjorn dempuèi lo sanscrit.
Totjorn acompanhat per de monges bodistas pendent la siá vida e après, al long de la dedcada de 840 i aguèron de milièrs de còpias de la Sutra de la Lutz sens Fin e de centenars de còpias de la Sutra de la Perfeccion de la Sapiéncia. Amb Ralpachen foguèron tanben un grand monastèri bodista a la val de Tsangpo e Kyi. La bastida aviá fins a 9 estatges. Foguèt celèbre pr’amor del tet d’aur. Tanben tornèt a bastir d’autres monastèris.
Amb aqueste rei arribèron de mesuras e peses estandard basats en de mesuras chinesas. Reforçeèt la lei religiosa bodista e comencèt a balhar d’argent a las familhas dels monges. Segon l’istòria, foguèt assassinat pel sieu fraire Lagdarma, qu’envièt a dos ministres contràris al bodisme per l’aucir. Pasmens, lo libre chinés Tongjiangangmu afirma que Ralpachen foguèt malaut tota la siá vida e que podiá pas viatjar en defòra de Tibet justament pr’açò.
Segon la meteissa fònt, Ralpache moriguèt pr’amor d’aquela malautiá en 839. Segon los cercaires, èra una epidemia que i aguèt entre los iogors. Foguèt sepelit a la val de Yarlung pels bodistas e uèi encara es rebrembat coma un dels tres màgers reis que jamai aguèt Tibet.
La Redaccion
Fotografia principala: Byelikova_Oksana-Getty Images-Stockphoto/CC Search.
