JAUFRE O LO ROMAN DE CAVALARIÁS OCCITAN
Lo roman de Jaufre, compausat a la fin del sègle XII o començament del XIII, es encara una pèça d’una valor excepcionala al panorama de las letras europèas medievalas. Se la « Matèria de Bretanha » èra contrarotlada per la lenga d’oïl e las òbras de Chrétien de Troyes, l’aparicion d’un roman arturian en occitan foguèt non solament una curiositat lingüistica, mas una vertadièra declaracion de cultura. Amb sos gaireben 11.000 vèrses octosillabs, Jaufre es pas una simpla imitacion dels modèls franceses; es una reïnvencion de l’univèrs gallés a travèrs del prisme de l’ideologia trobadorenca.
Tot comença a la cort del rei Artús, en Carduèlh, ont Taulat de las Galhardas, ven d’insultar la majestat reiala e aucir un cavalièr davant los uèlhs de la cort. Lo jove Jaufre, filh de Dovon, encara non cavalièr, demanda l’onor de venjar l’afronta. Aqueste punt de partença marca lo camin de l’aventura.
L’eròi de la formacion
La critica modèrna a sovent soslinhat que Jaufre representa l’eròi en formacion. A la diferéncia de Lancelot o Galaad, Jaufre es uman, e dobta, e sa progression es fisica mas atanben morala. La recèrca de Taulat es lo fial conductor, mas las multiplas aventuras (lo gigant, cavalièrs felons, creaturas fantasticas) son per bastir la siá saga. Taulat, d’un autre costat, es l’antieròi per excelléncia: e representa la fòrça bruta sens paratge (noblesa de còr), çò que permet a l’autor far una critica de la violéncia sens d’òrdre.
Un dels elements mai originals es la relacion entre Jaufre e Brunissenda, senyora de Monbrun. Aicí, lo roman fusiona lo genre de la cavalariá amb la fin’amor dels trobadors. Brunissenda es pas una simpla « damaisèla en dangièr »; es tanplan poder edesirança. Los monològs interiors dels dos aimants son d’una finessa psicologica estonanta pel sègle XIII. L’autor utiliza una retorica trobadorenca per descriure lo l’amor transformant l’aventura guerrièra en una viatge sentimental. La proesa militara e la submisson amorosa a la dama es lo còr de l’etica occitana.
Jaufre se distinguís per son tractament de l’element fantastic. I a monstres, forèsts encantadas e objèctes magics. Mas tanben i a un umor sutil, un « clin d’uèlh » al legeireç, que suggerís que l’autor es plan conscient de las convencions del genre. L’ironia es tipicament occitana e pròcha de l’esperit de cèrts trobadors coma Marcabrun o lo Guilhèm IX. Quand Jaufre afronta elements subrenaturals, afronta las siás limitas. Quand la damaisèla es al pofre (potz) es un dels moments mai simbolics de la literatura medievala, amb d’aspèctes de literatura fantastica modèrna. L’òbra es dedicada a un rei d’Aragon (probablament Anfós lo Castèl o Pèire lo Catolic). Aquò remembra quan Occitània e la Corona d’Aragon formavan un tot cultural ambuna lenga unica e las meteissas valors de la cavalariá.
Jaufre defend una societat idealizada ont lo rei es fònt de justícia, mas ont lo cavalièr es lo motor del progrés pr’amor de la proteccion dels febles. Jaufre es plan mai qu’un simple libre d’aventuras. Es un miralh de l’anma medievala occitana. E unís lo mite d’Artús e lo mond detls trobadors. Pr’amor que, amb Jaufre, l’autor vòl aufrir una vision del mond ont la civilizacion capita sus la barbariá pr’amor de l’equilibri entre l’espada e l’amor. E Legir Jaufre uèi, es tornar descobrir l’origina de nòstra ficcion modèrna e admirar una lenga que, fa uèch sègles, ja podiá crear un Univèrs tan complèx e estonant. Es, sens dobtar, lo joièl de la pròsa medievala occitana.
