1395: PHILIPPE DE BORGONHA REVOLUCIONA L’ISTÒRIA MONDIALA DAU VIN
Cristòu Stécoli.- Èra a la fin dau sègle XIV. Philippe II l’Aerdit, prince de Valois e duc de Borgonha, darrier fiu de Jean II le Bòn, rèi de França, acampèt per donacion e maridatge lo ducat e lo comtat de Borgonha, lo comtat de Nivèrns, lo Charollés e mai lei comtats de Flandra e d’Artois, fondant ansin çò qu’es de costuma d’apelar l’Estat Borguinhon. An aqueu grand prince d’Euròpa, la tradicion istoriografica atribuís d’aver chausit d’orientar la practica viticòla per l’impausicion d’un socam mitic a l’origina dei grands vins roges de Borgonha, e mai de ben d’autres vins dins lo monde: lo Pinot negre. Un duc rafinat e coneisseire qu’impausa sei gosts a tota una region, que n’aproficha fòrça, l’imatge es simbolic, pasmens coma arriba pron sovent, la realitat istorica es nuançada.
Per ben comprendre, fau començar per precisar de qué parlam, perque lo mòt Pinot (prononciat [pi.’no]) es una atrapa, qu’a una lònga istòria e qu’es vengut polisemic. Designa en generau un socam de rasin que coneis mai d’una varianta: Pinot negre, blanc ò gris, Pinot molinier (ò meunier), etc. Aqueste Pinot molinier, precisament, es tanben nomenat Pinot Negro, e fau s’avisar de pas lo confondre ambe lo Pinot negre. Pòt èstre pereu lo nom d’un vin elaborat amb l’una ò l’autra d’aquelei variantas. Puei existís tanben un Pineau d’Aunis (meteissa prononciacion) qu’es un socam completament diferent e, fin finala, lo Pineau dei Charantas qu’es un alcoòl produch amb un mescladís de most de rasin e de conhac.
Lei originas dau Pinot negre
Leis originas dau Pinot negre son l’objècte de mai d’una legenda que lo fan remontar ai allobrògues, pòble gallés dau nòrd de Ròse. De fach, son patrimòni genetic presenta efectivament de similaritats ambe de granas de rasin datadas dei temps galloromans, mai sensa liame amb aquela region.
Au revenge, quand pareis dins lei tèxtes, 30 pas mai avant l’ordonança dau duc, es ja en liame estrech ambe la Borgonha. La referéncia mai anciana coneguda d’un vin nomenat «pinoz» data de 1366, e es dins un registre de còmpte de l’arquevescat de Sens, dins l’Iona. Lo meteis registre ne’n menciona encara la preséncia per lei annadas seguentas.
En 1375, es un registre de còmpte dau bailatge de Dijon que menciona lo mandament de «6 queues et 1 poinçon» de «vin de pinot vermeil» a Bruja, sus òrdre dau duc. En 1377 un còmpte dau Val-de-Mercy, dins l’Iona, signala que n’an crompat per lo passatge dau duc. Fòra Borgonha, en 1373 una revirada en francés d’un tèxte latin escrich a Milan parla d’un socam que se ditz «pignolz». En 1375, pareis tornarmai dins lei còmptes d’una confrariá parisenca.
Puei arriba l’ordonança dau 31 de julhet de 1395. Lo duc li declara que «pluseurs de noz subgez […] convoiteux d’avoir grant quantité de vins […] ont planté vignes d’un très-mauvais et très-deloyaul plant, nommez Gaamez.» («mai d’un d’entre nòstrei subjèctes desirós de produrre una granda quantitat de vin an plantat dins sei vinhas un fòrça marrit e fòrça desleiau plantum nomenat Gamay»). Aqueu gamay es acusat de totei lei maus: d’abòrd sembla agradiu puei vèn amar, tot pudent, pòt causar de malautiás e, pièger encara, ben de negociants forestiers ne’n son estat deçauputs. Ansin, lo duc dona l’òrdre, sus pena d’emenda, que fuguan copats ò derrabats totei lei malhòus de gamay dins sei territòris. Enebís tanben l’usatge d’un fems denonciat coma fòrça dobtós. Mai jamai parla dau Pinot negre. Es au crosament de la renomada ja creissenta dau socam nòble e de la guèrra ordonada au marrit gamay qu’es nascut la legenda.
Se discuta fòrça de la significacion d’aquela ordonança, perque lo duc es un òme politic, pas un gentleman farmer en costuma de velós dau sègle XV ni un precursor de la nòstra Inrae (l’Institut nacionau francés per la Recèrca en Agronomia). L’ipotèsi d’una manipòla dins lo contèxt d’un conflict de poder ambe la comuna de Dijon es evocada per d’istorians, mai un encaminament economic podriá ben èstre la rason principala. Au sègle XIV, la Borgonha depend ja largament de la vinha, e s’atròba qu’aquesta coneis una crisi de subreproduccion amb una inflacion dei costs dau trabalh, en liame notament ambe doás èrsas de pèstas en 1348 e 1361. Leis exportacions s’afondran, tant i a qu’en 1363, dos ans avant nòstra famosa ordonança, lo duc a enebit l’importancion dei vins forestiers. L’enjuec es tot particularament de ganhar la fisança dei negociants dau nòrd, que dins sei tèrras flamandas lo duc lèva l’impòst sus lo comèrci dau vin. Dos aucèus amb una pèira : tant que la qualitat dau vin es assegurada, lo sanc pur de Borgonha pòt far finançar lei guèrras dau duc per lei riches comerçants de Flandra. Lo duc a pas iniciat un trabalh de seleccion dei varietats, a aprofichat de la vòga d’un socam, encara rar mai presat deis elèits dau temps, per n’aumentar la produccion en li fasènt de plaça.
Ara, avèm de pròvas materialas ? De pròvas definitivas, nani, n’avèm pas mai un indici important, eissut de la paleogenetica. Es una soleta grana de rasin arqueologic, trobada a Valencianas dau temps de cavaments dins un ancian espitau e estudiada demieg un cinquantenat d’autrei dins l’encastre d’una vasta enquista pluridisciplinària sus 4000 ans d’istòria de la vinha en França en Espanha. Lei resultats publicats en març de 2026 mòstran notament qu’aquela grana es de Pinot negre semblable au nòstre. De rasin d’aqueu socam èra donc produch ò circulava entre 1400 e 1500 ApC dins lo comtat d’Hainaut, quora èra jonch an aqueu de Flandra sota la juridiccion dau duc de Borgonha. Laissa pensar que lo pinoz qu’agradava tant a Philippe l’Ardit, 50 ò 100 aperavans èra ja lo meteis.
Lo duc a pas inventat un grand vin mai a utilizat lo poder politic per orientar l’economia viticòla de tot un territòri. La politica qu’inicièt foguèt seguida per lei quatre ducs Valois e a de consequéncias concretas dins sa populacion despuei mai de 630 ans.
Se volètz n’aprendre mai sus l’estudi publicat en març, un article d’Arqueo d’Aquí li es consacrat.
