L’ARRIBADA DE L’ESTAMPARIÁ EN OCCITÀNIA (1475)
Christian Andreu.- En 1450, Johannes Gutenberg descobriguèt una nòva tecnologia; cossí utilizar los caractèrs mobiles en una estampariá a Mainz. Çò qu’aviá descobèrt cambiariá per totjorn l’istòria de l’umanitat. La difusion foguèt fulguranta, e lèu arribèt a tot lo continent europèu. A Occitània tanben i arribèt.
Malgrat que los primièrs talhièrs estampèron òbras liturgicas o academicas en latin, arribèt un moment que tanben foguèron fixadas qualcunas letras en motles per poder estampar òbras scientificas, juridicas e poeticas en la lenga d’òc. En 1475 a Albi s’estampèt lo primièr libre estampat.
L’estampaire recebèt lo nom d’estampaire d’Albi. La siá origina era germanica. Uèi lo jorn sabem que darrièr lo pseudonim d’”Estampaire d’Albi” i aviá lo nòm de Johann Neumeister, collaborator dirècte de Gutenberg e que se n’anèt primièr a Itàlia abans de finir en Albi.
Sonque un an aprés, en 1476, una segona estampariá foguèt installada a Tolosa. Ailà Jean Parix e Estève Clébat dobriguèron las pòrtas de la primièra estampariá de la vila ramondina, e lèu venguèt una de las mai grandas estampariás del sud europèu sonque despassada per Lion.
Puèi de vilas coma Lemòtges (1481), Viena del delfinat (1484), Bordèu (1517) o Montalban tanben dubriguèron estampariás. Los primièrs libres publicats en occitan, pasmens, (e uèi nomenats incunables) foguèron libres demanats per las universitats, la glèisa o encara de rics mercadièrs. Benlèu pr’açò los primièrs libres estampats en aquelas estampariás foguèron escriches en latin, una lenga que las classas nautas (e sonque elas) contrarotlavan e que podián pagar.
D’efièch, lo primièr libre estampat en Albi en 1475 foguèron Las Epistolas de l’umanista italian Enea Silvio Piccolomini, puèi Papa Pius II. La lenga causida foguèt tanben lo latin. A Tolosa, per contra, lo primièr libre estampat per Jean Parix foguèt La Vision, un libre escrich en castelhan d’Alfonso de la Torre. La causa èra que Tolosa èra plan restacada amb la Corona d’Aragon e amb Castilha. En aquel moment los mercats tolosans utilizèron la situacion de Tolosa per provesir la peninsula iberica amb de libres en castelhan per l’escòla, que tanben podián èsser de teologia o filosofia.
Mai tard e pendent las darrièras decadas del sègle XV, las premsas d’Occitània produsiguèron de centenats de volums dont missals per las diocèsis de Rodés o pels canonges de la catedrala de Sant Sarnin de Tolosa, tractats de drech canonic o edicions comentadas de tèxtes classics d’Aristòtel e Ciceron.
Aquò vòl dire que la lenga nativa dels occitans foguèt pas presenta als primièrs libres estampats amb la nòva tecnologia. E mai encara pr’amor que dempuèi l’an 1539 e l’Edicte de Villers-Cotterêts, lo francés èra la sola lenga que podiá èsser usada a nivèl public. Mas los occitans poguèron trapar de dralhas per estampar tanben en occitan. L’istòria dels primièrs libres publicats en occitan es doncas tota una epopèia que demòstra ja la resisténcia culturala dels occitans a nivèl escrich.
Lo primièr libre estampat en occitan
Lo primièr libre estampat en occitan foguèt “Lo miracle de Turin : Lo Compendion de l’Abaco (1492)”. Aqueste, foguèt estampat a Torin e foguèt escrich pel matematician niçard Francés Pelós . Pelós èra de Niça (alara Ducat de Savòia) e voliá estampar un manual practic pel comèrci maritim e cambista de la còsta mediterranèa. E, logic, causiguèt la siá lenga pr’amor que voliá que, a la siá vila, lo libre poguèsse èsser comprés.
Pasmens, es lo primièr incunable estampat en occitan e tanben es un dels primièrs libres de matematicas practicas estampats en Euròpa en una lenga romanica. Tanben demòstra que l’occitan, al sègle XV èra una lenga plenament adaptada als discorses scientifics e tecnic de l’epòca.
Pasmens, se volem conéisser lo primièr libre escrit en occitan en l’Occitània francesa cal parlar de L’estatut Juridic de Tolosa (1516). Foguèt l’estampaire Joan Grandjoan que publiquèt aital los estatuts de la Confrariá de la Sagrada Concepcion. Èra un compendi de dreches e leis de las confrariás civilas mai ricas de Tolosa. E l’usatge de l’occitan demòstra que la borgesiá urbana tolosana d’alara encara considerava l’occitan coma la siá lenga naturala. Tanben per l’organizacion administrativa.
En tèrras gasconas lo primièr libre estampat foguèt “Lo protestantisme e Los Psaumes de David” (Ortès, 1583). Quand la reina de Navarra Joana d’Albret se convertiguèt al protestantisme, volguèt que la nacion gascona tanben adoptèsse aquela nòva religion. E la Bíblia deviá èsser legida en la lenga populara, lo gascon. Pr’amor d’aquò financièt l’arribada d’estampariás a Ortès en 1582. Sonque un an aprés, foguèt publicat aqueste libre en occitan bearnés. La tòca èra alfabetizar massivament los gascons dins la glèisa reformada protestanta.
Mai tard encara a Tolosa, foguèron estampadas Las Òbras del Gai Saber car la vila voliá salvar la tradicion poetica trobadoresca. Los divèrses recuèlhs de poèmas laureats als Jòcs Florals de Tolosa tanben comencèron a èsser estampats, e en occitan amb lo nòm de Las Flors del Gai Saber. Mercé a aquelas antologias estampadas, l’occitan literari mantenguèt un estatut de lenga de nauta cultura poetica pendent tota l’Edat Modèrna.
Amb l’estampariá doncas Occitània venguèt una nacion connectada amb lo mond amb d’influéncias alemandas, italianas e espanhòlas mas qu’entraïnèt tanben l’espandiment escrit de l’occitan coma lenga de nauta cultura. La pression politica de l’estat francés poguèt pas arrestar aquela produccion literària. E foguèt aital cossí nasquèron los primièrs libres en occitan niçard, lo lengadocian de Tolosa o encara lo gascon bearnés. L’estampariá doncas arribèt a Occitània per demostrar qu’aquela nacion podiá s’adaptar plan a de tempses nòus e de tecnologias nòvas e dintrar plan a l’edat modèrna.
Fotografia principau: Medievalòc/ChatGPT
