RAMON VIDAL DE BESALÚ, UN TROBADOR CATALAN PLAN INTELLECTUAL

CAM.- A mai d’Occitània, Catalonha tanben balhèt plusors trobadors e amb de caractèrs plan desparièrs. Benlèu es pr’açò que la figura de Ramon Vidal de Besalú (1196–1252) es tanben importanta. Vidal nasquèt a Besalú e foguèt trobador e joglar professional e las siás cançons de fin amor son plan conegudas mas tanben o es lo fach que foguèsse lo primièr grand critic e gramatician de la literatura d’òc.

Aqueste trobador viatjèt de contunh per corts catalanas e occitanas, ont prenguèt consciéncia de la necessitat de fixar de nòrmas destinadas a manténer la puresa e la dignitat del genre. Creèt de novas o istòrias en vèrs coma Abrils issi’e mays intrava al costat d’un libre monumental, com es las Razos de trobar. Aqueste es lo primièr tractat de poetica e de gramatica occitana, pensat per ensenhar cossí rimar sense cometre de fautas gramaticalas.

Per ansin, Ramon Vidal de Besalú foguèt lo primièr que declarèt que  l’occitan èra la lenga suprèma de la cançon de fin amor e amassèt los trobaires d’ambedós costats dels Pirenèus. Ja al començament del libre descriguèt cossí caliá far :

« Totas gents crestianas, jusieus e sarrazins,
emperadors, reis, ducs, comtes e vescomtes,
enauçan lo pretz dels trobadors…
Per aquò vòli mostrar en aquest bèl latin
las rasons e de la metrica lo drech camin… »

(Totas las gents crestianas, josieus e sarrasins, emperadors, reis, ducs, comtes e vicecomtes, enauçan lo pretz dels trobadors… Per aquò vòli mostrar dins aqueste bèl parlar las rasons e de la metrica lo drech camin…)

Una figura cabdala

L’importància de Ramon Vidal a l’istòria de la literatura europèa ven pr’amor que foguèt lo primièr a comprene que la lenga dels trobadors  demandava un sistèma de nòrmas fixas se non voliá perdre la siá dignitat. A las Razos de trobar, codifiquèt la lenga d’òc abans encara que las gramaticas d’autras lengas europèas pus importantas. Car per Vidal lo prestigi de la lirica dependissiá de las formas drechas. E demostrèt, en èsser catalan, que lo mond cortesan de la lenga d’òc aviá sonque una meteissa patria culturala e intellectuala.

Per Ramon Vidal i aviá una desparietat clara tre los diferents parlars occitans e arribèt a afirmar que  l’occitan es la lenga naturala de la poesia amorosa, com lo francés o èra de las cançons de gèsta. Benlèu pr’açò volguèt ensenhar l’usatge corrècte de la gramatica, las formas justas de las declinasons (alara l’occitan tanben se declinava) e critiquèt las fautas dels trobaires :

« Sabètz per qué tot òme que vòl trobar
deu primièrament saber lo drech parlar ?
Car tot trobar que faga sens aver
lo drech saber de la lenga es de blamar…
Qu’ai vist fòrça nòbles falhir al dich,
pensant que la farsa lor portariá lo laus. »

(Sabètz per qué tot òme que vòl trobar deu primièrament saber lo drech parlar ? Pr’amor que tot trobar fach sens la coneissença de la lenga merita critica. Ai vist fòrça nòbles falhir en lor paraula, en tot creire que la superficiala aparéncia los menariá a capitar.)

Mas se las Razos de trobar consacrèron Ramon Vidal, sa fòrça coma creator literari resplendís d’una manièra particulara dins lo genre de las novas. Aquestas composicions, escrichas en octosillabs rimats, èran de longs relats narratius destinats a èsser recitats pels joglars davant lo public.

Sas doas òbras principalas, Abrils issi’e mays intrava e So fo el temps c’om era gais, representan una vertadièra innovacion de formas. Son pas istòrias d’amor fictivas e pro, mas de cronicas vivas amb de dialògs, conflictes morals e d’identitat a las corts medievalas de Catalonha e d’Occitània.

A Abrils issi’e mays intrava, entra el meteis dins lo relat coma personatge, un joglar que rescontra un ancian cavalièr plen d’experiéncia per discutir de la decadéncia de las valors de la cortesia e del paratge. Aquò li permet de criticar la societat e literatura contemporanèas. Un mond que pèrd elegància naturala amb la nòva aristocracia :

« Senhor, lo mond es cambiat del tot,
que non se presa de bèl parlar un mot ;
los rics an perduda la jovenesa
e l’onrat pretz que tant valia…
Mas ieu mantendrai d’amor lo bèl camin,
tant longament coma me dure mon latin. »

(Senhor, lo mond es totalament cambiat : degun estima pas pus la paraula eleganta ; los poderoses an perdut la jovenesa e lo pretz que valia tant. Mas ieu mantendrai lo bèl camin de l’amor tant que me duraràn la lenga e lo cantar.)

Aquò fa de Ramon Vidal un escrivan que volguèt transmetre la siá civilizacion  en tot l’analisar a travèrs de la poesia. Après Vidal i aurà un començament de consciéncia critica a la literatura medievala europèa. E aquò passèt pendent la Crosada de 1209, que menaçava las basas del mond trobadoresc, mas qu’ajudèt a salvar la lenga e la tecnica mercés a aquelas normas.

Car, mercés a las Razos de trobar, d’autras regions e païses, coma l’Itàlia de Dante, poguèron trobar una basa teorica per la poesia escricha en lenga vulgara. E tanben amassèt los destins literàris de Catalonha e Occitània :

 « Car lo bèl dich non pòt jamai morir,
ans serà pres per de bonas gents a venir ;
e se la lenga d’òc a lo drech de cantar,
tot òme de saber la deu onradament gardar…
Qu’ai mes dins aqueste bèl latin
lo drech saber de l’art fins a ma fin. »

(Perque lo bèl dire non pòt jamai morir ; serà reprès per las generacions futuras. E se la lenga d’òc a lo drech de cantar, tot òme de saber la deu gardar amb onor. Ai depausat dins aqueste bèl parlar lo saber vertadièr de l’art fins al darrièr jorn de ma vida.)

Vidal moriguèt aperaquí l’an 1252. Mas daissèt una carrièra de  codificador e de creator estonantas. Foguèt doncas una figura qu’uniguèt Catalonha e Occitània, en una epòca ont la realitat politica ja començava  a èsser luenha de la pensada catalana e occitana malgrat qu’avián creat una de las expressions pus noblas de la civilizacion medievala.