ES MIL E UA NETS (II)

Christian Andreu.- Eth grop centrau dera òbra Es 1000 e 1 nets en occitan aranés (volums 4 a 7), editada per Institut d’Estudis Aranesi e revirada per Antòni Nogués, tanben ei ua petita jòia dera literatura mondiau. Ara poirem hèr ua analisi antropologica des viatges e es luòcs exotics, pr’amor que Simbad eth marinèr n’a un ròtle essenciau.

Damb aguesti volums podem plan amassar era geografia mitica medievau damb era ecologia e er art de revirar. Eth resultat qu’ei ua capitada des beròies pr’amor der usatge deth lexic aranés, maugrat era fauta de paraules nautiques e era preséncia d’ua fauna mès e mès tropicau.

En aquesti volums, Schahrazada  provòque un esguard diferent. Aguest còp entàr espaci obèrt, era geografia e era narracion des viatges. Son atau,es magnifics libres revirats per Antòni Nogués, entre es territòris inexploradi dera Rota dera Sèda e es rotes oceaniques der Ocean Indian.

Ua enciclopedia deth coneishement

Ja siguec dit mès d’un còp qu’es 1000 e 1 nets sigueren ua sòrta d’enciclopedia des coneishements geografics, nautics e antropologics dera epòca des abbassides. Non cau díder qu’açò siguec un rèpte important entara ua varietat coma er aranés. Er aranés ei coneishut coma ua varianta que demorèc tostemp en un contèxt montanhós mès ara calec descríuer es oceans, es fenomèns marins, era fauna des isles tropicaus e encara eth desèrt mès ued. Com ac hèr ?

Quan arribam ara istòria de Simbad eth Marinèr arribam, dilhèu, ath monument narratiu medievau mès important dera òbra. Se Odissèu ena Odissèa volie tornar ath sòn palai entà poder contunhar era vida vidanta, Simbad ac hè pr’amor que vò guanhar sòs. Cerque poder tanben véder causes naues e conèisher pòbles desconeishudi.

Simbad ei ua beròia representacion deth capitalisme mercantiu e dera borgesia urbana de Bagdad pr’amor qu’ei ua figura que luta tostemp contra es auti. Atau, ei tanben un òme que trape en cada encontre ua tustarrada culturau damb es ati (que pòden èster gigants, audèths o comunautats on demòren viui e mòrts).

Solament podem díder qu’era revirada d’Antòni Nogués, descriu tot açò damb ua grana qualitat pr’amor qu’eth realisme ven fòrça present. Nogués, non vò descríuer Simbad com se siguesse ua istòria entàs mainats. E era prosa aranesa pòt mantíer eth rigor des òbres de viatges medievaus.

Es tèxts an detalhs extraordinàris on eth traductor utilize tota era riquesa de tèrmes der aranés entà poder demostrar tostemps que non i a nat fauta de recorsi quan i a ua descripcion mercantiu o economica, pr’amor que tanben i a ua origina comuna en er occitan mediterranèu medievau.

Aquesta part des 1000 e 1 nets en aranés donques son volums on s’adapte e fòrça un lexic nautic fòrça caracteristic. Toti sabem qu’er aranés ei ua varianta de montanha deth gascon. Atau, eth sòn lexic ei fòrça ric se parlam de tèrmes com arrius, vaths, glaç o era aigua. Mès er ecosistèma mès abitauau des aranesi non siguec jamès era mar. Totun, que tanben se parle de dhows, de vèles o dera navegacion en nauta mar de biais naturau.

En aguesta ocasion er Institut d’Estudis Aranesi demostrèc que i auie un rèpte istoric e que calie non utilizar paraules d’origina castelhana o francesa se volien capitar. Nogués causic utilizar eth lexic marin occitan mès usat en d’autes variantes coma eth lengadocian o encara eth provençau. Variantes quiòc sigueren es senhores deth Mediterranèu occidentau pendent sègles.

Es estructures lingüistiques prigondes

Atau, es tempèstes marines, es isles, es corrènts des oceans o encara es vents indians entren en aranés damb ua coeréncia morfologica perfècta. Eth tribalh de Nogués demòstre, un aute còp, qu’es lengües minorizades solament pateishen aué un deficit literàri de creacion mès non coma estructures lingüistiques prigondes per eres madeishes.

Son tèxts, d’un aute costat, que rebremben era relacion entre er èster uman e era natura, pr’amor qu’ei ua epòca ena quau er òme encara non la controlaue. I a ua paraula araba usada soent, ‘aja’ib, que vò díder merevilha o miracle, un concèpte teologic mès tanben estetic der arabi medievau, que poirie definir ben aquera relacion ; son toti es fenomèns naturaus que non son logics entàs umans dera epòca. Mès que tanben son òbra dera creacion.

Maugrat es distàncies culturaus, aguesta revirada ar aranés ei tanben ua capitada, pr’amor qu’era lengua d’òc s’adapte ben ad aguestes descripcions marines que i a ena mar orientau. E se es personatges an pòur des terratrèms, es tempèstes de sable o encara es creatures dera mar, era atmosfèra magica acompanhe totes es pagines des libres tostemp.

D’un aute costat, tanben cau hèr referéncia as descripcions gaireben scientifiques de Nogués quan parle de cèrtes malauties, er usatge de plantes medicinaus o encara se com conservar cèrts aliments. Antòni Nogués ei mètge e donques son descripcions naturaus qu’eth traductor autreje ar aranés damb totau naturalitat.

Son volums qu’ajudaràn e fòrça er Institut d’Estudis Aranesi a confirmar un estandard aranés mès acostumat ar usatge dera divulgacion deth coneishement scientific istoric. E capitarà pr’amor qu’era publicacion des volums ei on line, çò que vò díder qu’arribarà a fòrça mès gent.

Damb aguesti volum des 1000 e 1 nets de Nogués era Acadèmia passèc eth rèpte de víer ua literatura de viatges universau damb fòrça bona nòta. E ac hè’c ath costat de Simbad e es luenhans desèrts deth califat abbassida aràbi.

Ara e damb aguesta òbra e revirada de nauta qualitat, era Val d’Aran ven tanben ua des lengües universaus que pòt viatjar enquias luòcs mès luenhs e exotics dera planeta. Sense pòur. Damb era abilitat ja consolidada de nomentar causes que jamès sigueren dites abans en occitan gascon. E pr’açò solament podem felicitar Nogués e er IEA-AALO, un aute còp.

Imatge principau:Medievalòc/ChatGPT