LO TIBET MEDIEVAL (I)
Christian Andreu.- I aviá pas cap estat unificat en Tibet abans del sègle VII. Sonque i aiván tribús independentas nomadas que luchavan entre elas a mai de pichons reialmes locals que volián contrarotlar las brica comunas ressorças de las vals fluvialas.
La geografia de la region demorava absolutament contrarotlada per de gigantassas montanhas, camins plens de glaç e replanats isolats extrèms. La geografia entraïnava una actitud ostila vèrs los autres. Mas tanben i aviá elevatge e comèrci a pichona escala.
La majoritat dels abitants d’aquesta region alara èran afogats del Bön, una amassada de practicas animistas e chamanicas restacadas amb las montanhas, los flumes e tanben los ancessors dels òmes.
Un poder gigantàs
Los preires Bön avián un poder gigantàs ; èran los unics que podián calmar los dieus de la natura e consolidar los dirigents locals amb de rituals de sang e sacrificis d’animals. Mas una d’aquelas vals, lèu comencèt a venir importanta. La val de Yarlung, qu’aviá lo flume Yarlung Tsangpo coma flume principal.
La val aviá d’agricultura e los dirigents de las tribús qu’ailà demoravan afirmavan qu’èran los descendents dirèctes dels dieus qu’avián davalat a la Tèrra. Per poder aquò far avián usat una còrda de lutz (mu), e avián pogut conquistar las tribús vesinas en tot bastir lo castèl de Yumbulagang, lo primièr castèl de Tibet.
Pasmens, demoravan tanben totjorn jos la menaça dels reialmes vesins, coma lo de Zhangzhung, a l’oèst. Lo paire de Songtsen Gampo, lo primièr rei tibetan, foguèt lo protagonista d’un cambiament radical. Lo sòn nòm foguèt Namri Songtsen.
A la fin del sègle VI, poguèt espandir lo reialme de Yarlung mai enlà de las siás limitas tradicionalas. E conquistèt de territòri al nòrd mas tanben a l’èst e atanben la vila de Lhasa. Totas las tribús qu’ailà demoravan jurèron la siá fiseltat al nòu rei.
Per poder centralizar lo país, Namri Songtsen de’n primièr creèt una confederacion de tribús. Puèi comencèt a crear una armada mai professionala e a demandar d’impòstes. Mas los autres nòbles volián pas cap centralizacion a Yarlung.
En l’an 620 i aguèt una revòlta aristocratica a palais e los nòbles finiguèron per aucir Namri Songtsen que foguèt empoisonat. La crisi de la dintasiá foguèt grèva. Mas alara un jove de 13 ans (16 segon la cronica tibetana) foguèt coronat coma nòu rei. Lo sieu nòm venguèt celèbre e mitic ; Songtsen Gampo (605–650 d.C.). Lo nòu rei, malgrat que plan jove, demostrèt una maduretat granda e lèu poguèt finir amb los enemics de l’estat.
La primièra tòca del nòu rei foguèt subreviure. Aguèt l’ajuda de cèrts ministres e generals fisèls. Mai que mai l’estratèg Nyang Mangpoje Shangnang. Amb el, Songtsen Gampo poguèt finir la revòlta. Condamnèt los revoltats, raubèt las siás tèrras e las balhèt als sieus afogats. Aquò li balhèt mai autoritat governamentala.
Puèi lo jove rei comencèt una sèria de campanhas militaras rapidas per tornar ganhar lo territòri perdut. Lancèt la siá armada contra la confederacion de tribús nomadas del nòrd-èst, los Sumpa. Amb cada victòria la siá armada èra màger e lèu aguèt una armada imperiala gigantassa.
Foguèt alara que Songtsen Gampo cambièt la capitala del reialme a la val del flume Kyichu. Los paluns d’aquel luòc lèu aguèron un nòu nòm : Lhasa o La Tèrra dels Dieus. Lhasa contrarotlava las principalas rotas comercialas de Tibet e lèu foguèt bastit un nàu palais sus un puèg. Lo messatge èra clar ; los Yarlung contrarotlavan la region e tot lo mond tibetan.
Puèi calguèt far de refòrmas en l’administracion tibetana. Songtsen Gampo devessiguèt lo país en ru. Cada region balhava un nombre de guerrièrs. Los gobernadors èran responsables davant lo rei. Aital foguèt trincat per totjorn lo poder las tribús.
Tanben calguèt crear una burocracia escrita per organizar las talhas, las nòvas leis, d’alianças estrategicas. E cal soslinhar que fins alara la lenga tibetana èra jamai estada usada a nivèl escrich. Pr’açò lo rei tibetan envièt de savants a Índia per poder estudiar la civilizacion meridionala indó. Un d’aqueles savants foguèt Thonmi Sambhota. Après estudiar pendent annadas tornèt a Tibet. Creèt un nòu alfabet adaptat a la fonetica tibetana e basat en l’escritura Brahmi.
Tanplan foguèt creat lo primièr còdi reial tibetan. Lo sòn nòm foguèt Las 16 Leis Umanas Reialas. Foguèron definits los principals crims e s’impausèt una nòva morala sus los vielhs e lo comèrci. La tòca cercada èra l’armonia sociala. Aquò unifiquèt culturalament e juridicament Tibet e creèt una identitat nacionala comuna en tot premanir l’empèri tibetan per se dubrir a d’influéncias internacionalas posterioras.
