LA MATÈRIA DE BRETANHA E LO MITE DEL REI ARTÚS DINS LA MALHÒRCA MEDIEVALA
Enric Casas.- Jean Bodel dins la Chanson dels Saisnes (c. 1180) comentava que i aviá tres cicles literaris: la matèria de França, la matèria de Roma e la matèria de Bretanha, dins los quals emergiriá lo mite arturian. Lo qu’èra estat un cap breton seriá convertit en un rei unificator de la Grand Bretanha pel monge galés Geoffrey de Monmouth dins son Historia Regum Britanniae (1136), tèxte latin que foguèt lèu revirat en anglonormand pel poèta normand Robert Wace. Dins son Roman de Brut (1155) Wace introdusiá la cortesiá e l’amor dins la cort del rei Artur. Aital naissiá lo roman arturian (roman deriva de l’occitan ancian romanç, e aqueste de metre en romanç, es a dire, “revirar dins la lenga romanica”), que son mai grand representant seriá lo poèta champanhés Chrétien de Troyes, autor de cinc romans (c. 1160-1190) en vèrs e escrits en lenga d’oil (francés ancian) ont daissava de costat lo sobeiran e se centrava a narrar las aventuras de qualques unes de sos cavalièrs.
Lo mite arturian se desvolopava, e dins la primièra mitat del sègle XIII se faguèt un ensag de lo sistematizar en dos grands cicles de pròsa: lo cicle de la Vulgata o Lancelot-Graal (d’en primièr compausat de tres romans – Lancelot propre, Queste del Saint Graal e Mort Artu–, que i serián apondudes doas prequèlas – Joseph Arimathie e Merlin –) e la Pòst-Vulgata. En mai d’aquò, una autra figura clau de la matèria de Bretanha, Tristan, finiguèt per s’incorporar dins lo mond arturian e vendriá cavalièr de la Taula Redonda, en s’elaborant lo Tristan en prose (c. 1230).
La difusion del mite arturian dins la Corona d’Aragon
Los espleits del rei Artur e sos cavalièrs s’espandiren per tota Euròpa e, evidentament, arribèron tanben as territòris de la Corona catalano-aragonesa. Lo trobador catalan Guilhèm de Berguedan mencionava Tristan dins doas composicions, e dins una tresena fasiá referéncia a l’espèra bretona del retorn del rei Artur, que segon Geoffrey de Monmouth, Wace e d’autres autors, aprés lo combat final contra son nebot e usurpator Mordred, èra estat menat a l’isla d’Avalon per sa sòrre, la fada Morgana, per tal de garir sas feridas. Aquesta “esperança bretona” foguèt utilizada ironicament pels trobadors coma una metafòra de l’amorós qu’espèra infructuosament que la dama a qui canta responda a sas pregàrias.
D’un autre costat, lo comte Giraud IV de Cabrièra, en l’ensenhamen qu’escriguèt a l’entorn de 1196, reprochèt a son joglar Cabra de pas conéisser l’istòria de las amors de Tristan e Iseut e la colèra que provoquèron dins lo rei Marc, los contes d’Artur e de sa cort de Carduèlh, o las aventures de Galvain e d’Erec. Totes aquestes personatges son mencionats dins lo Jaufre, lo sol roman arturian escrit en lenga d’òc, que ridiculiza lo genre del romanç arturian amb una intencion umoristica. Escrit per un autor anonime a l’entorn de 1270, foguèt dedicat al rei catalano-aragonés Jacme lo Conquistaire (1208-1276). Justament, èra al servici del rei Jacme e de son filh Pèire lo Grand un autre trobador catalan, Cerverí de Girona, que dins qualques unas de sas composicions, coma lo Maldit-Bendit, mencionava tanben de personatges de la matèria de Bretanha (Tristan, Lancelot, Parsaval, Ivan, Artur o Galvain).
Tot aquò testimònia d’una recepcion iniciala de l’univèrs arturian en çò nòstre a travèrs de mejans orals e fòrça centrats suls cercles aristocratics e corteses. Caldrà esperar los règnes de Pèire lo Ceremoniós (1336-1387) e de Joan lo Caçaire (1387-1396) per documentar dins los registres de la Cancelariá de notícias suls primièrs romans arturians, en pròsa, qu’arribèron a las tèrras catalanas, d’en primièr en francés e, mai tard, reviradas en catalan.
Un pauc de contèxte: lo Reialme de Malhòrca
Un dels territòris de la Corona d’Aragon ont lo mite arturian aurà un mai grand enrasigament serà l’isla de Malhòrca, coma o veirem de seguida quand revisarem los diferents testimònis.
Jacme I menèt la conquista catalana de Malhòrca en 1229. A la mòrt del Conquistaire en 1276, e en compliment de sa volontat, son filh Jacme eretèt lo Reialme de Malhòrca (compausat de l’isla del meteis nom e d’aquela de Menòrca), lo demai de las islas Balearas (los catalans avián conquerit Eivissa e Formentera en 1235), los comtats de Rosselhon e la Cerdanha (la Catalonha Nòrd) e lo pauc de territòris que lo Conquistaire aviá conservats en Occitània (la senhoriá de Montpelhièr, la baroniá d’Aumeladés e lo Carladés). Totes aquestes territòris formavan la Corona de Malhòrca, que de 1276 a 1349 (amb una parentèsi entre 1285 e 1298) seriá, en practica, un reialme independent, e mai se los reis de Malhòrca jurèron vassalatge al comte-rei de la Corona d’Aragon, que per aquò se parla generalament del Reialme privatiu de Malhòrca.
La Corona de Malhòrca foguèt governada successivament per Jacme II (1276-1285 / 1298-1311), Sanç I (1311-1324) e Jacme III (1324-1349). Mas los conflictes amb l’autra branca de la familha èran constants. De tensions esclatèron en tempses de Jacme III de Malhòrca e de Pèire lo Ceremoniós. Aqueste segond conquereguèt Malhòrca en 1343; aital los territòris del Reialme de Malhòrca foguèron plenament reïncorporats dins la Corona d’Aragon. Jacme III tornariá encara amb una armada per recuperar l’isla en 1349, mas lo 25 d’octòbre tombèt mòrt dins la batalha de Llucmajor. Son filh, que deviá èsser lo futur Jacme IV de Malhòrca, foguèt capturat e empreisonat dins lo Castell Nou de Barcelona.
Testimònis de romans arturians en Malhòrca
A uèi lo jorn, a penas son estats conservats cinc testimoniatges medievals amb de traduccions catalanas del cicle arturian de la Vulgata en pròsa. Donc ben, d’aquestes cinc documents, tres venon d’un encastre de produccion malhorquin.
En 1903 Antoni Rubió i Lluch balhèt a conéisser un fòlio que lo canonge de la Catedrala de Palma, Matheu Roger, aviá trobat demest los libres de l’Arxiu Parroquial de Campos (Malhòrca), vist que lo fragment èra estat reütilizat coma portadas per un libre mai modèrne. De fait, la reütilizacion de libres manuscrits amb de contengut cavalieresc, esquinçats a comptar del sègle XVI, per refortir la religadura d’autres libres, es una de las principalas causas de la pèrda d’aquestes testimònis. Lo fòlio descobèrt, en papièr, conteniá lo fragment d’una traduccion catalana del Lancelot propre de finals del sègle XIV.
Un sòrt similar aguèt un fragment d’una Queste du Saint Graal revirada en catalan qu’èra dins una bibliotèca privada de Malhòrca e qu’es encara d’estudiar.
Mas lo testimòni arturian mai excepcional qu’avèm en catalan es una autra version catalana de la Queste que s’es conservada sencera. La nòta aponduda a la fin del tèxte mos balha testimòni de l’escriba e de la data qu’acabèt d’escriure lo tèxte: “Aqast lebre és d’en G. Rexach lo qual l’a escrit hi acabat dimecras a 16 jorns de mayg de l’any 1380”. Sos primièrs redactors foguèron Vincenzo Crescini e Venanzio Todesco, en 1917, que remarquèron que lo tèxte revelava de particularitats que l’aprochavan del parlar malhorquin; es per aquò qu’establiguèron que la traduccion èra estada faita en Malhòrca. Lo manuscrit se consèrva dins la Bibliotèca Ambrosiana de Milan e se reconeis per la quòta I.79sup. A un moment donat, aqueste volum sortiguèt de Malhòrca e venguèt a far partida de la colleccion del bibliofil Gian Vincenzo Pinelli, çò que segurament salvèt lo manuscrit d’èsser desmembrat. En 1608, la bibliotèca de Pinelli foguèt crompada per Federico Borromeo, que la depausèt dins la Bibliotèca Ambrosiana, ont es encara conservada.
Crescini e Todesco considerèron que lo tèxte escrit per Rexach èra una còpia maladreita d’una traduccion literala e redusida de l’original francés, faita un cinquantenat d’annadas abans. Los estudis ulteriors seguiguèron aquestes postulats e lo tèxte demorèt ostracizat. Mas aquesta avaloracion foguèt reversada pel professor Michel Adroher, “maître de conférences” de l’Universitat de Perpinhan Via Domitia, quand presentèt sa tèsi doctorala en 2004 amb una novèla edicion e estudi del manuscrit. Adroher s’avisèt qu’èra pas una simpla revirada e que las errors que los cercaires avián senhaladas dins lo tèxte èran, en realitat, de cambiaments subtils faits sul modèl francés que ne modifiquèron lo sens. Doncas Adroher senhalèt qu’aquesta Stòria del Sant Grasal catalana èra puslèu una adaptacion de la Queste francesa.
Òm considèra que la Queste del Saint Graal de la Vulgata foguèt escrita a l’entorn de 1225-1230 en un environament cistercian. Pasmens, Adroher foguèt estonat de descobrir que totas las mencions que lo modèl francés fa a de monges d’abits blancs, es a dire, cistercians, èran estadas suprimidas o manipuladas dins lo tèxte catalan. Las modificacions s’acaban pas aicí. L’adaptator catalan volguèt imprimir dins son tèxte un lengatge mai simple, basat sus l’usatge de procediments retorics utilizats pels predicators. De fait, l’adaptacion catalana met l’accent sus la natura exemplara dels personatges del roman e la natura edificanta de las aventuras que lor arriban.
Lo tèxte conten tanben una vision millenarista de l’istòria en acòrdi amb las profecias de Joan de Ròcatalhada, que reïnterpretèt las tèsis de Joaquim de Fiore al sègle XIV, epòca ont de crisis continuas provoquèron l’emergéncia de movements apocaliptics dins tot lo mond crestian, dont tanben en Malhòrca. Aquò entraïnèt una definicion mai precisa dels espacis ultraterrèstres. Es fòrça significatiu que la Stòria catalana, a la diferéncia de la Queste francesa, mencione explicitament lo Purgatòri.
Tot aquò menèt Michel Adroher a conclure que l’adaptacion catalana de Milan es embeguda d’una sensibilitat franciscana, un fait que ven encara mai evident dins qualques episòdis ont l’adaptator introdusiguèt de referéncias a la pauretat de Crist alinhadas amb los postulats dels franciscans esperitals. Justament, lo franciscanisme esperital aguèt un bon acuèlh en Malhòrca, mai que mai demest los beguins e los terciaris. En resumit, çò que faguèt l’adaptator catalan de la Queste del Saint Graal foguèt actualizar un roman de cavalariá, amb una granda dòsi de contengut religiós pròpri de l’espiritualitat del sègle XIII, quand foguèt escrit, a la novèla religiositat sorgida al sègle XIV, mai urbana e borgesa.
De mai, lo professor Adroher argumentèt que lo Rexach de la nòta final aviá pas estat un simple copista d’una traduccion anteriora, mas pròpriament lo traductor-adaptator. Cal notar que lo ròtle de Rexach dins la transmission del tèxte es encara polemic. Fa pas gaire d’annadas, lo professor de l’Universitat de Barcelona Lluís Cifuentes identifiquèt amb una fisabilitat considerabla aqueste copista o traductor, en lo raportant a un Guillem Reixac, ciutadan de Malhòrca, patron de nau malhorquin documentat dempuèi 1371 qu’en 1385 foguèt consul de la mar. Doncas èra un entrepreneire, logaire de vaissèls, que, gràcias a s’enriquir del comèrci maritime, fasiá partida de la borgesiá amonedada de l’isla.
Aquesta donada es fòrça interessanta perque, justament, una de las contribucions mai importantas faitas per Adorher foguèt de determinar lo modèl francés mai pròche qu’auriá seguit la Stòria catalana. Seriá un manuscrit conservat dins la Bibliotèca Nacionala de França (París), amb la quòta fr. 343, e que se destaca per son luxe e sas miniaturas esplendidas. Encara que conten la Queste en francés, aquesta es de produccion lombarda, ja que lo manuscrit foguèt encargat a la fin del sègle XIV pel duc de Milan, Barnabèu Visconti. Perfieitament, una còpia fòrça mai simpla amb un tèxte francés similar a aquel del fr. 343 auriá pogut arribar a las mans de Rexach, derivat d’una sorsa textuala de la Queste del Saint Graal que circulariá en Itàlia a aquel moment.
Un article d’Enric Casas Reig
Universitat de Barcelona, IRCVM
Fotografia principala: Pixabay.
