LA MATÈRIA DE BRETANHA E LO MITE DEL REI ARTÚS A LA MALHÒRCA MEDIEVALA (e 3)

L’anglés Gervasi de Tilbury (c. 1150-1228), qu’al long de sos viatges estèt en Sicília, dins son òbra enciclopedica Otia Imperialia, un recuèlh d’anecdòtas qu’escriguèt al començament del sègle XIII per lo divertiment de l’emperador Oton IV, i incorporèt un conte sicilian. Lo conte explicava qu’un servicial de l’avesque de Catània intrèt dins una de les caunas d’Ètna del temps que perseguissiá un dels cavals de l’avesque, que s’èra escapat. Quand ne sortiguèt, se trobèt al mitan d’un jardin meravilhós amb un palais, e dedins vegèt lo rei Artur, nafrat per encausa de la batalha contra Mordred e jagut dins un lièit. Òm a notat las similituds que La faula e aqueste conte partejan dins lor esquèma narratiu (Bohigas, 1982). Benlèu La faula e l’istòria del servicial de l’avesque de Catània partejan una sorsa comuna, una legenda del rei Artur que se seriá espandida dins la Mediterranèa occidentala.

Observam de traças d’aquesta tradicion arturiana mediterranèa dins d’autres autors. Lo roman anonime Floriant et Florete (c. 1250) identifica Avalon amb Sicília e nos informa que lo filh del rei d’aquesta isla partiguèt de Palèrme en perseguissent un cèrvi, fins qu’intrèt dins una fortalesa que Morgana aviá a Mongibel, ont Artur èra destinat a èsser menat. “Mongibel” èra lo nom qu’Ètna recebiá a l’Edat Mejana. De fait, al meteis sègle XIII, l’abat cistercian Cesari de Heisterbach plaçava la descobèrta del sojorn d’Artur dins les prigondors cavernosas del Mont Gibel al moment de la conquista de Sicília per l’emperador Enric VI, a l’entorn de 1194. Dins lo Jaufre, lo protagonista es tanben menat, a travèrs d’una font, al país de la Fada de Gibel. D’un autre costat, lo cronicaire Jean d’Outremeuse expliquèt dins Ly Myreur des Histors (c. 1400) qu’Ogier lo Danés, en 896, en naufragar qualques jorns aprés sarpar de Chipre, finiguèt sus l’isla d’Avalon, ont lo recebèt Morgana, e ailà visquèt pendent fòrça ans amb Artur e Galvain.

Mas perqué lo mite arturian apareis tan sovent a partir del sègle XIV en Malhòrca? Amb aquò qu’avèm explicat fins ara, podèm azardar doas possiblas vias d’intrada de la matèria de Bretanha. L’una seriá de França estant, via Occitània, ont la Corona de Malhòrca manteniá de possessions. Disiam çai-sus qu’al sègle XIII la literatura en lenga d’òc, que siá a travèrs los trobadors o los romans en vèrs coma lo Jaufre, foguèt transmeteira de la matèria de Bretanha que s’èra desvolopat dins la França septentrionala en lenga d’oil. E pendent lo sègle XIV, los romans en francés ancian dels grands cicles de pròsa penetrèron dins los Païses Catalans, amb la cort catalano-aragonesa coma motor principal d’aquesta importacion de libres en francés. Los territòris continentals de la Corona d’Aragon aurián pogut èsser d’intermediaris dins l’arribada d’aquestas òbras al Reialme de Malhòrca.

D’un autre costat, una segonda via de transmission emergís en Itàlia. Los escambis comercials e culturals entre Malhòrca e las còstas italianas a l’Edat Mejana foguèron constants. Del Reialme de Sicília, al sud, poguèt arribar la tradicion legendària sus l’estatge final del rei Artur (una varianta d’aquesta legenda lo plaçariá sus una isla mediterranèa, benlèu en Sicília meteissa, mentre qu’una autra version, la seguida per Guillem de Torroella, plaçariá dins la Mediterranèa lo camin cap a Avalon, que se trobariá dins l’Orient, prèp del Paradís terrenal). Mas sabèm tanben qu’en Itàlia del nòrd existiguèt un fòcus de produccion de manuscrits amb tèxtes arturians escrits en francés, coma la familha de manuscrits (representada pel fr. 343) del tèxte modèl seguit per l’adaptator-traductor de la Stòria del Sant Grasal catalana, que foguèsse Guillem Reixac o pas.

E las rason que semblen èsser estat a l’origina de la consolidacion del mite arturian, especialament en Malhòrca, benlèu las caldriá cercar dins lo contèxte politic complèxe que l’isla visquèt al sègle XIV. Lo professor de literatura medievala Anton M. Espadaler metèt en evidéncia que La faula presentava una tematica especialament apta per tractar d’afars politics compromeses d’un biais dissimulat. E dins la segonda mitat del sègle XIV, dins la politica malhorquina, i aviá pas cap de question mai espinosa que la monarquia, mai que mai tre que son darrièr rei legitim èra estat tuat en 1349 a Llucmajor. Son eretièr, Jacme IV, foguèt tengut presonièr pel Ceremoniós pendent dotze annadas a Barcelona, dins de condicions tan vexatòrias coma d’aver de dormir dins una gàbia de fèrre. Espadaler remarca lo parallelisme estonant entre aquesta situacion anomala de la captivitat de Jacme, que faguèt un escandal en Euròpa a l’epòca, amb un detalh qu’apareis dins La Faula sens cap d’explicacion aparenta e que retrobam pas dins cap dels autres tèxtes que narran de rescontres entre un mortal e Artur sus l’isla d’Avalon: Guillem de Torroella plaça lo rei darrièr unas rièjas d’argent.

La familha Torroella, apertenenta a las classas nòblas inferioras de Malhòrca qu’arribèron sus l’isla après la conquista de Jacme I, fasiá partida de la faccion qu’aviá la nostalgia dels ans d’autonomia de la Corona de Malhòrca, un grop en favor del linhatge vençut que recebèt l’escaisnom de “bretons”. De segur, aqueles malhorquins se podián veire reflectits dins los bretons e lor espèra etèrna d’un rei que tornava pas jamai. Jacme IV foguèt desliurat de sa captivitat en 1362 per qualques partidaris de sa causa. Un an mai tard esposava la reina de Nàpols, Joana I. Jacme aviá l’idèa de recuperar lo Reialme de Malhòrca e en 1374 amassèt una armada, en gran partida compausada de mercenaris bretons e normands, amb la qual ensagèt d’envasir Catalonha en crosant los Pirenèus a travèrs Conflent e en intrant per Urgèl. Mas los problèmas de provesiment faguèron que las tropas e lo quite Jacme aguèsson de se retirar a Soria. Aquí, Jacme IV moriguèt d’una malautiá en 1375, e las qualques esperanças que demoravan per la restauracion de la Corona de Malhòrca s’esvaniguèron. Espadaler menciona qu’en cap de cas La faula constituiguèt un manifèst politic que cridèsse a la rebellion, mas consèrva una dimension politica qu’exprimís puslèu lo recòrd nostalgic d’un passat irrecuperable. Es pas per azard qu’Artur assegure a Guillem que tornarà pas e que vòl pas que son pòble contunhe de lo cercar.

Convendrem que, al mens, los parallelismes son curioses: Jacme IV e son pare endurèron un tradiment de la part de qualques malhorquins qu’ajudèron lo Ceremoniós dins son entrepresa annexionista, aital coma una partida dels vassals d’Artur s’alièron amb l’usurpator Mordred; Jacme IV capitèt pas jamai de tornar a Malhòrca, del meteis biais que l’Artur qu’esperavan los bretons tornèt pas aparéisser.

Qu’aquesta prepausa siá mai o mens exacta, çò qu’es clar es la capacitat de la matèria arturiana, sorgida inicialament coma una mitologia nacionala dels pòbles bretons de la Gran Bretanha (retirats en Galas e Cornoalha) e dels bretons d’Armorica (Bretanha francesa e Normandia), per s’adaptar al contèxte politic, social e cultural d’ailà ont penetrava, que foguèsse Malhòrca o quina autra region d’Euròpa que siá.

Fin finala, cal notar que l’element arturian s’es mantengut dins la cultura populara malhorquina transmesa oralament fins al jorn d’uèi. Un bon exemple d’aquò son los dos contes qu’Antoni M. Alcover reculhiguèt dins son Aplec de rondaies mallorquines d’en Jordi d’es Racó, ont la sòrre del rei Artur jòga lo ròtle principal: “La Fada Morgana” e “Na Joana e la fada Mariana”. Lor trama es similara: una jove femna, Joana, se vanta d’èsser mai sabenta que la reina de las fadas; Morgana la somet a una espròva, que Joana capita gràcias a l’ajuda del filh de la reina, que finís per esposar.

Un article d’Enric Casas Reig

Universitat de Barcelona, IRCVM

Fotografia principala: TheGirlsNYC/CC.