LO JOIÈL MONDIAU DE L’ATLAS CATALAN (1375)
L’Atlas Catalan d’Abraham Cresques (1375) es una de las mapas medievalas pus importantas de l’edat medievala e tanben de tota l’istòria de l’umanitat. Pr’amor que los josieus de Malhòrca foguèron los primièrs que confirmèron que la Tèrra èra pas plana. E los protagonistas de la creacion foguèron Abraham e Jafudà Cresques, que creèron aquela mapa per ajudar las expedicions marinas contemporanèas. Totun, los crestians assautèron lo call (barri) josieu de Palma de Malhòrca puèi e los que i demorèron venguèron crestians. Açò foguèt tanben la fin de l’escòla cartografica de Malhòrca.
Abraham Cresques e Jafudà Cresques èran pair e filh. Demoravan al Call josieu de Palma de Malhòrca e tanben avián una bibliotèca gigantassa: avián de libres de mitologia, de religion, de filosofia, d’astronomia, de botanica, de geografia, eca. E tanben de sciéncia per poder crear de bonas mapas malgrat la pensada contemporanèa (encara) de la sieuna religion, Aristòtil e Ptolomèu.
En aquela epòca, Mallorques (qu’èra lo sieu nòm vertadièr) èra una vila comerciala. Lo comèrci amb de baissèls per la Mediterranèa èra basic. N’i aviá qu’arribavan fins a mai enlà de Gibartar e que dintravan encara dins l’ocean Atlantic. E coneissián de viatges de marinièrs per la mar del nòrd europèu e tanben pèr Africa, almens fins al Cap Bojador, on los abitants començavan a ésser negres.
A Mallorques arribavan d’espècias orientalas mas tanben d’istòrias dels marinièrs qu’avián arribat a de tèrras brica conegudas. Los Cresques o escoltavan tot. Los marinièrs parlavan la lenga franca, una mescla de catalan, genovés, venecian, francés, occitan, grèc, latin, ebrieu e aràbi. E fòrça luòcs plan luenhs començèron a venir reals en la ments dels Cresques pr’amor de la fòrça de la paraula.
Ua cambra plena de mapas
Per ansin, los Cresques comencèron a situar totes aqueles luòcs en de mapas qu’avián en una cambra de trabalh. Escribissián sus papièr los nòms dels luòcs e se podián, tanben èran situats als continents. Foguèt aital que començèron a crear una mapa plan desparièra de las creadas fins aquel moment.
Los Cresques avián coma mestièr oficial creadors de bossòlas o bossolièrs. Pasmens, tanben creavan de mapas de la planeta. Abraham Cresques tanben copièt e illustrèt divèrsas Bíblias pr’amor qu’èra mèstre d’astronomia e geografia. Benlèu tanben pr’açò foguèt considerat cartograf.
Eles èran pas solets. Al sieu torn i aviá un grop de familhars que coneissián aquela informacion secrèta. Foguèron totes eles que creèron l’escòla cartografica malhorquina. Segon Jordi Maíz Chacon, expèrt del món medieval josieu e cercaire de las Illas Balearas “Malhòrca venguèt, malgrat que part del Comtat de Barcelona, gaireben un reialme independent e isolat en mièg de la mar”.
“La situacion de l’illa èra clau pel reialme de la corona catalana e aragonesa pr’amor de l’arribada de cereals. Tanben èra lo centre de la mar a dempuèi ailà se podiá concórrer amb d’autras vilas, coma Gènoa e Venècia. Es pr’açò que foguèron bastits los talhièrs marins (drassanes) de Malhòrca. E las bussòlas e cartas de nevgacion venguèron plan importantas. Pas totes podián las comprar e entre aquestes i aviá los comtes de Barcelona e reis d’Aragon”.
Una situacion geografica unica
Los Cresques avián pasmens, una libertat que d’autres josieus avián pas. Podián sortir e entrar al barri josieu (call) pr’amor qu’èran cartografs. Avián pas amb eles l’estela jauna qu’identificava los josieus. Tanben avián un permís escrich reial per poder o far. Trabalhèron pel rei Pèire IIIn e tanben per Joan Ir. E foguèt alara quan la bandièra catalana (d’efièch de Barcelona) arribarà fins a Atèenas. Calián mai mapas e los Cresques sabián cossí los far.
L’Atlas catalan de 1375 son 6 mapas gigants qu’amassa arriban als 3 mètres de longor. Uèi es a la Bibliotèca Nacionala de França. Lo prince Joan lo balhèt al cosin de la sieua femna, Carles de Valois, quan aqueste venguèt rei de França. I an paraulas catalanas, la bandièra de Barcelona, la Mar Ròja, los Alps, las illas Canàrias…
Tanben l’emperaire de Mali, Musa, sus una mina d’aur. Tanben lo Mont Ararat o la Granda Muralha Chinesa. La Mediterranèa es perfiècha. Pas tant Asia. Mas tanben i a las illas d’Sri Lanka o Sumatra, realas segon l’istòria d’un Marco Polo.
Aquel trabalh e aquela escòla foguèt una granda influéncia sus l’escòla del portugués Enric lo Navegant. Que viatjèron per tot Africa abans de Colomb. L’escòla malhorquina de cartografia comencèt amb Angelí Dolcet, que creèt una primièra mapa en 1339. Gabriel de Vallseca ne creèt la darrièra en 1439. Abraham Cresques moriguèt en 1387. L’assaut al call josieu se debanèt en 1391.
La familha Cresques venguèt crestiana. Jafudà Cresques foguèt nomenat Jaume Ribes. Moriguèt en 1410. Èra un dels darrièrs cercaires e creadors de mapas de l’escòla pus importanta de mapas de la Mediterranèa de l’epòca. Puèi n’i aguèron d’autras, d’escòlas, d’aquel tipe, mai que mai en Lisbona. E l’sitòria, com totes coneissèm, cambièt e plan per totjorn. Mas auriá cambiat aital sens la mapa catalana dels Cresques de 1375 ?
La Redaccion
