L’ORIGINA DE LA CAÇA DE MASCAS A EURÒPA
Francesc Sangar .- Lo Congrès internacional celebrat sus « L’Origina de la Caça de Mascas a Euròpa », entre Barcelona e Esterri d’Àneu, organizat per l’Institut de Recèrca en Culturas Mediavalas (IRCVM) de l’Universitat de Barcelona e amb lo supòrt del Conselh Cultural de las Vals d’Àneu – Festival Dansàneu e lo Vicerectorat de Cultura, Memòria e Patrimòni de la meteissa Universitat, amb motiu del sièisen centenari de las “Ordinacions d’Àneu”, foguèt un grand succés. Foguèt atanben lo primièr tèxt legal a Euròpa que marcava la mascariá coma delicte e legiferava la siá persecucion e penalizacion.
Las desparièras conferéncias mostrèron una image fòrça completa sus aquel capítol istoric, en trincant estereotipes, e dempuèi una vision istorica, culturala e sociala, amb de cases concrèts e estudis en regions concrètas, e en remembrant sustot l’importància de la perspectiva de genère que comportèt l’inici de las persecucions a comptar del sègle XV amb la « femenizacion » del Mal, coma foguèt explicat pendent la presentacion pel comitat cientific del congrès, los professors Agustí Alcoberro, Meritxell Simó e Pau Castell. Foguèt tanben presentat l’interessant libre « La Caça de Mascas a la Val d’Àneu. Edicion Critica dels documents originals » de l’istorian e professor Pau Castell, tanben un dels coordinators d’aquelas jornadas.
La conferéncia inaugurala foguèt impartida al Paranimf de la meteissa Universitat jol títol « L’Expansion de la Caça de Mascas a Euròpa » pel professor Michael D. Bailey de l’Universitat Estatala d’Iowa. La siá intervencion remembrèt cossí pendent lo sègle XVn a la mascariá li foguèt assignat un caractèr malefic e de relacion amb lo Demòni. E coma lo tèrme « masca » recebèt de desparièras interpretacions e de significats al cors de l’istòria.
E mai que las persecucions mai importantas se desvolopèron als païses germanics e sustot pendent lo sègle XVIIn, los tres primièrs nuclèus de persecucion contra la mascariá al sègle XV foguèron Catalonha e las tèrras lengadocianas, la zòna Toscana – Ómbria – Laci, sustot per las predicacions de fra Bernardino de Siena, e la zòna aupina. L’endeman, l’istorian e professor de l’Universitat de Barcelona Pau Castell, comencèt la jornada amb la conferéncia « Las Ordinacions d’Àneu de 1424 e las Originas de la Mascariá », ais central d’aquel d’aquel congrès. Pendent la siá exposicion expliquèt lo procès de formacion e l’estructura d’aquel primièr tèxt legal europèu (de condemnas, de procèsses judicials…) que perseguissiá coma delinquentas las mascas, ordenadas pel comte de Palhars Arnau Roger a Valéncia d’Àneu l’an 1424.
Delictes singulars
Una caracteristica fòrça important es qu’aqueles « delictes » èran desligats del drech eclesiastic e passèron a la jurisdiccion civila, que podiá condemnar a la pena maximala. Lo professor Pau Castell expliquèt tanben divèrses cases d’Andòrra e las tèrras occitanas, basats aqueles darrièrs en las corts senhorialas del país e la siá translacion als Parlaments de Tolosa de mitats del sègle XIVn. Coma exemple tres femnas de Milhau, Guerina, Gamada e Tavernièra, foguèron acusadas e empresonadas l’an 1444. Dins de fòrça actas judicialas es nomenat lo « Boc de Biterna », lo Demòni, a qui pendent las reünions diabolicas, las acusadas adoravan e mantenián de relacions sexualas. La primièra mencion a aquel Boc apareis a l’òbra d’un trobador occitan Guilhèm Rainol d’At.
La professora de l’Universitat de Lausana, Martine Ostotero, impartiguèt la conferéncia « La Legislacion de la Repression de la Mascariá al Ducat de Savòia (1428-1434) ». Aquel territòri foguèt un dels primièrs nuclèus de persecucion de la mascariá, e s’estendiá dempuèi los Alps a la Mediterranèa. Las persecucions obtenguèron un supòrt amb l’òbra legislativa del pòrti Amadèu VIIIn de Savòia, que preteniá refortilhar lo sieu poder politic e civil mejançant una ampla produccion legala, ont èra un ais fondamental la defensa de la ortodoxia crestiana catolica . Als sieus “Estatuta” la mascariá èra definida coma una « eretgia » e doncas podiá èsser tractada per la jurisdiccion eclesiastica. Mas establissiá que lo patrimòni espoliat als colpables foguèsse propietat de l’Isènda civila, en se diferenciant de la legislacion tradicionala establida a mitats del sègle XIVn pel Papa Innocenci IVn, qu’obligava a traspassar aquel patrimòni a la Glèisa Catolica.
Al Valais, las luchas entre lo poder civil municipal, las Diètas, e lo poder religiós, l’Avescat, comportèt que las Comunas legiferèsson sul tèma, per limitar la supremacia judiciala eclesiastica. Las desparièras organizacions (Loèche 1428, Mörel 1430, Raronha 1434) mantenián la mascariá coma delicte de traïson e crim contra Dieu, mas qualques detalhs foguèron melhorats coma la possibilitat de defensa dels acusats o la mantenença de la proprietat del sieu patrimòni dins de la familha se los sieus parents èran innocents. La recuperacion del poder de l’Avescat l’an 1457 minimizèt aquelas ordenanças.
La conferéncia « Lei, Conselh e Estatuts a l’Itàlia del Sègle XIII al XV » de la professora Marina Montesano de l’Universitat d’Estudis de Messina, aprigondiguèt sus la situacion legala de la mascariá als estats italians, un dels autres foguièrs inicials de la repression contra la mascariá, iniciada sustot per las predicacions de fra Bernardino de Siena. La preséncia del Papat (l’Estat « Patrimòni de Pèire ») implicava un màger interès en la preservacion de l’ortodoxia catolica, e la repression foguèt considerabla, coma demòstran de publicacions coma « De Haeriticus » de Zanchino Ugolini.
La directritz de l’IRCVM e professora de l’Universitat de Barcelona, Meritxell Simó, tractèt la conferéncia « Lo Meravilhós Femenin: de Fadas e de Mascas a la Literatura Cortesana del Sègle XI e XIII ». Trobam de paucas referéncias a la preséncia de mascas en la literatura medievala, e devèm observar la matèria bretona amb substrat cèlta de la cort d’Enric II Plantagenet d’Anglatèrra. Nos trobam abitualament una fada aimant, una creacion literària del sègle XIIn, configurada coma una femna selvàtica amb poders magics, que condusís l’òme vèrs un espaci magic (defòra del mond abitual) ont lo cavalièr viu una placiditat totala.
Aquela image evolucionèt pendent lo periòde medieval, e per exemple al « Lai de Lanval » de Maria de França, la fada autreja al cavalièr lo patrimoni que li assegura la siá posicion economica a la Cort. Trobam ja aquela idèa de cercar mejançant la femna l’inici d’un linhatge e d’un patrimòni familial, qu’enrasiguèt clarament en la societat medievala. La professora Simó mencionèt tanben « Erec e Enide » de Chrétien de Troyes o « Lo Bèl Desconegut » de Renaut de Beaujeu, mencionats coma exemples d’aquela image qu’evoluciona pendent la literatura medievala de la femna amb poders magics. « La Mascariá a la Literatura Ispana al Sègle XIV: Las Originas del Debat » foguèt lo títol de la conferéncia de la professora Constanza Cavallero, ont analisèt lo concèpte de mascariá de divèrses teològs e d’escrivans ispanics del sègle XV, epòca quand comencèt la repression.
Alonso Fernandez de Madrigal, passèt de l’incredulitat a defendre la veracitat d’aqueles eveniments, del temps que Juan de Torquemada s’opausava a la cresença de l’existéncia de la mascariá coma èra descricha, malgrat reconéisser lo grand poder del Demòni. Aquela meteissa incredulitat manifestava Lope de Arrientos o Alonso de Espina, qui publiquèt lo famós tractat « De Fortalitium ». L’escrivan valencian Jaume Roig al sieu libre misogin « L’Espill o Libre de las Femnas » reconeissiá la siá existéncia en qualques vèrses, del temps que Bernardo Basen afirmava solament la possibilitat de qualques cases concrèts.
En quin cas que siá, dobtavan sustot majoritàriament dels vòls nocturns, que las mascas se transportavan mejançant aqueles vols, als sieus akelarres, malgrat que la meteissa Bíblia parlava d’un viatge del meteis Jèsus comandat per un demòni. Lo professor Josep Capdeferro de l’Universitat Pompeu Fabra impartiguèt la conferéncia « L’Iuris Responsio al Jutjament de Caterina Freixa ». Aquela acusada de la vila d’Artés, foguèt liberada après la defensa de catorze juristas e un atac força feble d’un autre, Felip Vinyes. Caterina Freixa de Prat èra estada acusada de provocar de tempèstas qu’avián maumetudas las culhitas e d’un infanticidi, solament pel testimòni jos tortura d’una unica femna, Joana Pla. Mas l’acusada èra pas la tipica femna paura e sens familha. Proveniá d’una familha de juristas e lo sieu marit possedissiá de tèrras. E foguèt liberada, mas amb una question: se foguèsse pas de classe nauta, seriá estada declarada innocenta?
Lo sieu cas serviguèt per emetre un memorial l’an 1619 al virrei escrich per Pere Gil, que descreditava las persecucions contra la mascariá, en acusant aquel climat de repression a las supersticions. Tres ans après, un decrèt evocava quina causa ordinària que siá a la Reiala Audiéncia de Catalonha, e malgrat las criticas de qualque avesque (Lhèida e Vic), las persecucions comencèron a desaparéisser e los empresonats foguèron liberats.
La Mascariá als Pirenèus
L’endeman, a la Sala d’Actes de la Comuna d’Esterri d’Àneu, la professora de l’Universitat de Barcelona, Teresa Vinyoles expliquèt jol títol « Arnau Rogièr IV de Palhars e la Violéncia contra las Femnas » los motius qu’aurián provocat lo comte a la promulgacion de las “Ordinacions d’Àneu”. Fòrça criticat en vida pel sieu caractèr impulsiu e violent mantenguèt de problèmas per las proprietats del patrimòni familial (dòts e “esponsalicis”) amb qualques femnas, coma la siá maire Beatriu de Cardona e la siá sòr Blanca de Palhars, coma tanben amb la maire del sieu conhat, Aldonça de Bellera e quitament amb la meteissa reina Maria, a qui desaubediguèt qualques òrdres.
Foguèt aquel afrontament contunh lo resultat d’un cèrt misoginisme del comte Arnau Rogièr IV? L’afrontament amb Aldonça de Bellera se produsiguèt entre los ans 1430-1433, e las “Ordinacions” èran estadas proclamadas abans (an 1624). Curiosament, en lo sieu testament (1451) repartís un vast patrimòni entre las siás filhas e la siá veusa, la siá segonda femna, Elionor de Castellar, a qui autreja tanben de grands poders en las decisions familialas.
Fin finala, lo professor Agustí Alcoberro de l’Universitat de Barcelona prononcièt la conferéncia « Tres sègles de Caça de Mascas a Catalonha », ont remembrèt los tres periòdes mai importants de persecucions contra la Mascariá. Primièrament los ans posteriors a las “Ordinacions d’Àneu” ( dempuèi 1424), posteriorament amb la repression organizada pel sinistre Joan Malet al sud de Catalonha, e fin finala dempuèi l’an 1614 al 1622, las persecucions provocadas après desparièras catastròfas climatologicas de la nomenada « Pichona Edat de Gèl » que patiguèt Euròpa pendent aqueles ans.
La difusion del libre « Malleus Maleficarum » d’Heinrich Kramer e Jacob Sprenger (1487) provoquèt una difusion del fenomèn de la mascariá per tota Euròpa. A Catalonha, per las pròprias Constitucions catalanas, la persecucion foguèt efectuada per las Batlias, lo poder civil municipal, recebut que los delictes que nomenariam uèi « ambientals » èran de la siá competéncia, e las mascas èran acusadas de provocar de secadas, d’inondacions, de tempèstas… Lo memorial mencionat anteriorament de Pere Gil provoquèt la casuda de la caça de mascas a Catalonha.
Fin finala, lo professor Pau Castell, un dels investigadors del fenomèn mai important, presentèt lo sieu nòu libre « La Caça de Mascas a las Vals d’Àneu », amb documentacion obtenuda de l’Archiu de la Corona d’Aragon e l’Archiu Medinaceli. Un ample estudi istoric, ont analisa lo contèxt istoric de la promulgacion de las “Ordinacions d’Àneu” e lo sieu contengut.
ins del libre es analisat amb prigondor lo jutjament contra una femna acusada, Gabriela Sanci, de la meteissa Esterri d’Àneu l’an 1592, coma exemple. Malgrat la desaparicion de la repression oficiala, l’imaginari collectiu contunhava de creire en mascas, coma demòstra un fach de l’an 1892 amb lo testimòni d’un enginhèr navarrés, Juan Avilés, qu’expliquèt coma una femna foguèt acusada de mascariá e d’empedir lo bastiment de las nòvas campanas de la vila. Aquelas jornadas finissèron amb l’espectacle teatral “Supermedium” a La Guingueta d’Àneu, tota una meravilha visuala de dança, color e lums, per remembrar aquelas femnas sàvias que foguèron acusadas de mascariá, per la siá situacion personala o la siá volontat de coneissença.
