LO LIBRE DE COSINA MAI ANCIAN (1324)
CAM.- Lo libre de Sent Soví (1324) es un libre de cosina medieval catalan d’autor anonim. Es un dels libres de cosina mai ancians de tota Euròpa e val pas dire qu’es lo libre de cosina catalan pus ancian escrit en catalan. Es un libre unic a nivèl europèu pr’amor qu’es un dels primièrs libres de cosina europèus que foguèt pas escrich en lenga latina.
Lo Libre de Sent Soví a fins a 72 recèptas, e qualcunas foguèron copiadas ja al meteis sègle XV en dos libres de cosina italians ; lo Libro di Arte Coquinaria, que reconeis que la cosina catalana es una de las melhors del mond, e tanben lo libre Platina de honesta honesta voluptate et valetudine (aqueste escrich en latin). Aquestes libres, al còp, foguèron plan copiats per tot lo continent. La capitada del Libre de Sent Soví foguèt tan granda a l’epòca que foguèt escrich un autre libre amb las melhors receptas de Sent Soví conegut amb lo nòm de Llibre d’Aparellar de Menjar
Pas gaire conegut
Lo Libre de Sent Soví foguèt foguèt tradicionalament pas gaire conegut pr’amor que, a l’epòca modèrna, foguèt pas publicat fins a 1952. Ja en 1979 foguèt publicat un libre qu’amassava los dos manuscriches pus ancians trobats a Valéncia e Barcelona. Uèi aqueles manuscriches demòran a las universitats d’aquelas vilas. Segon los cercaires la version pus anciana es la valenciana.
Lo manuscrich barcelonin ara es nomemat Libre de totes maneres de potatges de menjar, e tanben a receptas desparièras e nòvas. Cossí que siá, lo Libre de Sent Seví es un recuèlh de recèptas catalanas d’epòca, de recèptas amb una granda influéncia romana, josieva e aràbia.
I a de recèptas per de sopas, de rostits, de dessèrts, etc., mai de 50 recèptas de peis, fresc o salat. Tanben de recèptas amb de crustacèus e de cefalopòds mas pas cap de recèpta qu’utilize de clòscas. I a recèptas de ton salat en conserva, d’anchòias dins l’òli e la tecnica del decapatge, introdusit en çò dels catalans a l’epòca medievala pr’amor dels arabis (aquela version èra facha amb de carn e pas gaire sovent amb de peis).
Atanben i a recèptas de sardinas mas cap de peissum doç, malgrat que se sap que las truitas èran pescadas e saladas. Pas de recèptas tanpauc d’arenc o de salmon. Per çò que tanh a la carn i a recèptas de pòrc, cabra, conilh e buòu e tanben de volalha (galina, polalha, capon, guit, colom, auca e paon). Aquela part del libre tanben a de recèptas de conilh e lèbre, sanglièr, cèrvi, ors, perditz, faisan, codorniu, colom de ròca, gruas, e tords.
La mitat de las recèptas son dedicadas a legums e encara i a una recèpta amb lach d’amètla coma dessèrt. Es explicat cossí far de mató, lo formatge fresc catalan tipic actual. Lo sofregit catalan, basa tipica actuala de la cosina catalana tanben es descrich, (en catalan medieval, soengua) mas es encara fach sens tomata (arribariá al sègle XVIII). La picada es importanta, a las salsas, e tanben e i a recèptas de panadas e de fritas. I trapam tanben lo celèbre Menjar Blanc (Reus) Las recèptas mòstran una influéncia clara aràbia pr’amor que lo gost per mesclar es usat sovent.
D’autras recètas encara son amb d’espargues, de cicòlas o d’auberginas : Aquò èra plan minjat a la peninsula iberica alara mas pas encara a Occitània. Lo safran es l’espècia mai utilizada. Alara èra la soleta espècia impòrtada als Païses Catalans. Puèi veniá lo pèbre negre.
L’escritura del libre es fòrça clara e sufisenta per poder preparar los plats prepausats. Qualcunas expressions actualas del libre encara son dichas uèi, coma far las sopas (talhar de talhons prims de pan e las trempar dins la sopa). Segon mai d’un cercaire se pensava que lo libre èra de Catalonha nòrd. E benlèu foguèt escrich per Francesc Eiximenis.
Mas lo Libre del Coch, foguèt pas estampat ailà fins a 200 ans pus tard. L’autor foguèt Robèrt de Nola, que ja coneissiá lo Libre de Sent Soví. Se lo primièr a de recèptas pas catalanas, lo segond a de recèptas europèas. L’estil del Libre del coch es mai literari. Mas lo primièr, pr’amor que foguèt publicat tornarmai al sègfle XX venguèt uèi un classic de la cosina modèrna mondiala actuala.
