SANTA CESELHA D’ALBI, UNA CATEDRALA SENS PARELH

Josep Torroella Prats.- Tot aquel que visita Albi, al nòrd-èst de Tolosa, per la primièra vegada, es plan estonat de veire la catedrala d’aquesta pichòta vila occitana, dedicada a santa Ceselha. Es pas una catedrala coma las nombrosas autras que foguèron bastidas dins l’epòca gotica, almens pel defòra.

Dins aqueste aspècte, es una òbra sens parelh e atipica. D’en primièr, pr’amor que foguèt bastida amb de bricas, çò qu’es plan rar dins l’arquitectura medievala del sud d’Euròpa, encara que mai corrent dins las vilas de las planas del nòrd del continent, ont la pèira es pas tan abondanta.

Dins lo Miègjorn i a d’autras òbras religiosas bastidas amb de bricas, mas cap es pas tan granda coma la catedrala de Santa Ceselha d’Albi. La color ròsa caracteristica d’aqueste temple es tanben presenta dins d’autras construccions de la vila, coma d’ancianas casas, de ponts e de monuments.

Una apariéncia exteriora estonanta

Lo bastiment impressiona subretot per son aparéncia exteriora: sembla mai una fortalesa qu’una catedrala; es pas tan refinada coma las grandas catedralas goticas francesas, anglesas o castelhanas. Una tor-cloquièr robusta de 78 mètres de nautor afortís aquesta idèa d’una estructura militara. Mai qu’un cloquièr, sembla un donjon, una tor de l’omenatge. De luènh, la catedrala a l’aparença d’un vaissèl, amb un mast naut e robust sus un extrèm. N’i a que la comparan quitament a una esfinx.

Davant la faciada de plusors catedralas goticas francesas e non francesas se pòt experimentar çò que se’n ditz lo «sindròme de Stendhal», mas pas davant Santa Ceselha d’Albi. La beutat d’aquesta catedrala es a l’interior. A l’ora de bastir, los mèstres d’òbra medievals causissián lo material qu’avián mai a posita. Dins lo cas d’Albi, aquel material èra l’argila del lièch e de las ribas del riu Tarn, al costat del qual, sus un aflorament rocassut, se quilha lo temple. Per la proximitat de la matèria primièra, l’òbra poiriá aver estat acabada en pauc de temps. Mas foguèt pas aital. De dificultats sorgiguèron, coma se passava sovent pendent la construccion de las grandas catedralas goticas, e l’ereccion de l’edifici, començada en 1282, foguèt pas acabada fins a dos sègles mai tard.

En elegància e ornamentacion exterioras, la catedrala d’Albi pòt pas rivalizar amb las autras catedralas francesas. Sa pesantor contrasta amb la lingesa de las grandas catedralas del nòrd de França, coma las de Beauvais, Amians, Rems, Borges, Tors, Nòstra Dòna de París, etc., nimai amb las castelhanas de Burgos, Toleda, Leon… Es per aquò que los libres sus l’arquitectura gotica li consacran pauc d’espaci, a diferéncia dels libres sus la pintura de la meteissa epòca, que ne parlan mai.

A son exterior fred e austèr, s’opausa son interior ricament decorat amb de frescas e estatuas. Lo contrast estona lo visitaire. Mas la fredor exteriora de la catedrala d’Albi se pòt tanben veire dins la fisionomia d’autras catedralas del sud de França, entre Bordèu e Lion, pr’amor qu’apertenon al meteis estil.

L’estil gotic lengadocian

Dins totes los païses ont l’arquitectura gotica floriguèt –mas especialament en França, en Espanha, en Alemanha e en Itàlia– s’i pòdon distinguir d’escòlas regionalas divèrsas. I a d’autors que parlan quitament d’arquitectura nacionala o de nacionalisme arquitectural. En França, la catedrala d’Albi es inclusa dins l’estil conegut coma l’estil meridional, tanben dich lengadocian o tolosan.

Las òbras d’aqueste estil, que venguèt dominant dins una granda partida del Miègjorn –ont lo romanic durèt mai que dins lo nòrd del país– presentan quatre caracteristicas principalas: l’usatge de la brica per las parets (e de las teulas per las teuladas); de murs massisses amb de paucas e pichonas oberturas; lo remplaçament de las ancolas per de contrafòrts, e mai l’usatge d’arcs en forma de mitra. A prepaus, en Occitània, pendent l’Edat Mejana, la brica s’empleguèt tanben dins la construccion de lotjaments privats. Pas gaire luènh d’Albi –en Galhac, Tolosa, Moissac, Caors, Brageirac…– se’n pòt veire fòrça encara.

Podèm trobar de construccions amb aquelas caracteristicas mai que mai a Tolosa, dins la basilica de Sant Sarnin e dins la glèisa dels Jacobins. Aital coma a Montalban e as Albi, ont, en mai de la catedrala, i a lo palatz episcopal adjacent, bastit abans la sesa e tanben fortificat, sèti actualament del musèu Tolosa-Lautrèc, pintor nascut prèp de la vila.

De caracteristicas de l’arquitectura gotica religiosa del Miègjorn se pòdon tanben trobar de l’autre costat dels Pirenèus, dins las tèrras catalanas. Mai que mai la tendéncia vèrs una nau unenca, qu’atenguèt un recòrd a la catedrala de Girona, mas tanben la sobrietat e l’usatge de contrafòrts en plaça d’ancolas.

Lo contèxt istoric

Per comprene la fisionomia militara de la catedrala de Santa Ceselha d’Albi, cal téner en compte lo contèxte istoric. En 1282, quand la construccion de la bastida comencèt, pas gaires decennis èran passats dempuèi la fin de la crosada contra los catars, tanben coneguts coma albigeses. La lucha entre las tropas de Simon de Montfòrt e los senhors, mai que mai Ramon VII de Tolosa, que sostenián los catars per lor condicion de vassals, foguèt longa e sagnosa. Particularament crudèl foguèt lo brèu sètge de Besièrs, pendent l’estiu de 1209, al començament de la crosada. Tota sa populacion foguèt escotelada pr’amor que, segon la Cançon de la Crosada, Arnaud Amalric, lo legat papal en Occitània e lo primièr cap espiritual de la crosada, diguèt als crosats: «Tuatz-los totes; Dieu reconeisserà los sieus.» Fin finala, après doas decadas de luchas ferotjas, los catars foguèron vençuts. Mas la victòria dels crosats signifiquèt pas l’eradicacion del catarisme.

L’aspècte fortificat de la catedrala d’Albi se pòt interpretar coma una manifestacion del poder de la Glèisa dins una vila que, pendent fòrça temps, foguèt lo centre principal de l’eretgia catara. Per una indulgéncia datada de 1247, sabèm que la catedrala anteriora, romanica, èra en estat roïnós “per encausa de las luchas e dels eretges ». La nòva catedrala, gotica, èra destinada a proclamar lo poder espiritual e temporal de la Glèisa.

L’arquitectura gotica de bricas

L’usatge de la brica dins la construccion remonta a l’Antiquitat. Cuècha o secada al solelh, foguèt utilizada per plusors pòbles del Pròche Orient e mai quitament pels chineses. Mai tard venguèt lo material preferit dels constructors de l’Empèri roman. L’usatge de la brica dins la construccion a d’inconvenients mas tanben d’avantatges comparat amb l’usatge de la pèira. Per rapòrt a aquesta darrièra, es un material mai aisit d’elaborar, de manejar e de transportar. Tot aquò ne fa un material de còst bas. D’autra part, la simplicitat de la construccion permet de quilhar los murs e d’autres elements de sosten mai rapidament.

L’arquitectura gotica de brica se desvolopèt subretot dins las regions del nòrd d’Euròpa, ont la pèira es rara –e per contra la fusta i abonda– subretot dins lo nòrd d’Alemanha e los territòris baltics. Es aquí que trobam de temples, de castèls, de comunas e d’ostals privats bastits mai que mai amb de bricas. Lo pauc de pèira qu’èra a la disposicion dels mèstres d’òbra èra reservada per las cantonadas. La construccion amb de fusta supausava un perilh seriós en cas d’incendi. D’autra part, la fusta permet pas de quilhar d’estructuras tròp nautas.

Dins la ciutat anseatica de Lübeck, en Alemanha, se tròba la colossala catedrala de Santa Maria, rebastida après sa destruccion pendent los bombardaments aliats de la Segonda Guèrra Mondiala. Dins la vila danesa de Roskilde i a tanben un exemple plan conegut d’aquesta arquitectura. Mai luènh, ne trobam en Polonha (la Glèisa de Santa Maria, a Gdansk, pòt aculhir qualques milièrs de personas), en Suècia, als Païses Baisses, dins las republicas balticas…

L’usatge de la brica impausa de limits a l’ornamentacion. La brica, a diferéncia de la pèira, se pòt pas ciselar. Aital, donc, la decoracion es limitada per las possibilitats d’aqueste material. S’òm vòl decorar l’exterior del bastiment, cal aver recors a de motius geometrics, coma o faguèron los bastidors mudejars de Castelha e d’Aragon, qu’emplegavan fòrça las bricas dins la construccion, en mai del gip e de la fusta.

Quant a la catedrala d’Albi, la pèira foguèt utilizada sonque dins doas partidas de l’edifici: dins lo baldaquin, plan extravagant, que l’evesque Loís d’Amboise faguèt bastir al sègle XVI al costat sud del temple, a l’exterior, e dins la clausura –l’espaci barrat que dessepara lo còr de la nau–, tota facha de pèira blanca, coma lo dich baldaquin. Lo pauc d’ornamentacion que presenta, geometrica, se tròba dins los arcs mitrals.

Una nau unenca

L’arquitectura gotica dins lo Miègjorn balhèt una granda importància a l’espaci interior. En luòc de tres naus, coma èra costumièr dins las catedralas bastidas al nòrd de Garona e al sud dels Pirenèus, los temples gotics occitans an sovent pas qu’una nau. Es lo cas de Santa Ceselha d’Albi, o aquel de la catedrala (mai anciana) de Sant Estève de Tolosa, e mai d’autres edificis bastits pels dominicans e pels franciscans, coma la glèisa dels Jacobins, tanben a Tolosa. L’adopcion de la nau unenca obesissiá a un imperatiu liturgic estrechament ligat a l’eretgia.

La nau de la catedrala a 113 mètres de long e 30 mètres de larg, en desfisant la lei de la gravitat. L’usatge de la brica facilitèt sens dobte la construccion d’una nau tan larga. Quant a la liturgia, la nau unenca permet a l’oficiant de s’adreçar dirèctament als fidèls; i a pas cap de colomna ni de pilar que s’i interpause: cap d’obstacle, donc. Degun podiá pas escapar als sermons, pr’amor que lo presic venguèt una de las armas principalas utilizadas pel clergat dins sa lucha contra l’eretgia, dont la semença –coma los dominicans, encargats de la perseguir, sabián fòrt plan– aviá pas desaparegut.

Decoracion interiora abondosa

En contrast amb la fredor de l’exterior, ont i a pas de decoracion que sul baldaquin (una òbra posteriora), l’interior de Santa Ceselha (subretot la vòuta) presenta una ornamentacion exuberanta. Mai de 18 500 mètres carrats de frescas amagan aquel material umil. Horror vacui? Probablament. En mai de las pinturas, i a tanben d’ornamentacion plastica: aperaquí 200 estatuas.

Dins las frescas, ont predominan los blaus e los daurats, se pòt veire de figuras umanas, d’animals e de plantas. Las figuras umanas representan centenats de personatges biblics. Lo cap d’òbra de las frescas de la catedrala es aquela que representa lo Jutjament Darrièr. La representacion d’aqueste tèma foguèt fòrça demandada per clergues e monges als escultors e als pintors del sègle XI endavant. Lo tema s’inscriu dins çò que Jean Delumeau apèla lo «cristianisme de la paur». A per tòca d’encoratjar los òmes e las femnas a menar una vida virtuosa. Es un discors visual adreçat a un public mai que mai analfabèt. Cal èsser preparats pel jorn que lo Crist davalarà sus la tèrra per jutjar los mòrts.

D’autras glèisas (l’Abaciala de Concas) e catedralas francesas (Aussèrra, Nòstra Dòna de París, Borges, Amians…) presentan, en naut relèu, lo Jutjament Darrièr dessús lo portal oèst del temple. As Albi, aqueste plaçament èra pas possible, pr’amor que la soleta intrada de la catedrala, d’aquel temps, se trobava al sud de l’edifici. Caliá representar la granda scèna dins la partida interiora de la faciada oèst.

La fresca representa lo destin qu’espèra los causits e los condemnats. Los ressuscitats apareisson davant lo Jutge Suprèm amb un libre dobèrt sul pièch. Lo libre descriu lors bonas e malas accions, segon las qualas, seràn salvats o condemnats. Malurosament, la partida centrala de la granda fresca foguèt destruïda a la fin del sègle XVII per poder dobrir una pòrta comunicant la nau amb la tor. La renovacion impliquèt la pèrda d’un quart de la fresca. La partida despareguda deviá representar lo Crist Jutge e l’arcàngel sant Miquèl, dont una de las missions èra de pesar las anmas dels defunts.

La representacion de l’infèrn –esglasianta naturalament– ocupa tota la partida inferiora de la fresca. I pullulen de diables e de monstres alats amb d’arpas coma de cotèls sus las pautas, qualques unes amb de caps de cabra. I a lo caòs, de promiscuitat, de caras desfaciadas, de patiment… Los condemnats son punits segon los pecats capitals qu’an comés: los orgulhoses son someses a la tortura de la ròda; los avars son submergits dins de tancs de metal fondut; los golafres, convidats a un festin pantagruelic, devon manjar de vèrmes enòrmes coma de sèrps e beure d’urina. Çò que dins la vida èra un plaser es vengut un torment.

En Euròpa, luènh d’Occitània, i a d’autres grands edificis religioses bastits mai que mai amb de bricas. Mas cap d’eles a pas un aspècte tan sòbri e militar coma la catedrala d’Albi. N’i a que l’an apelada «la fortalesa de Dieu». Se lo castèl teutonic de Malbork en Polonha es la mai granda fortificacion de bricas bastida pendent l’Edat Mejana, la catedrala d’Albi n’es l’equivalent dins l’arquitectura religiosa.

Fotografia principala: Diego Delso