Divèrses

LOS PRIMIÈRS TÈXTES OCCITANS

Francesc Sangar.- Dempuèi lo sègle V comencèt un procès de desintegracion del latin vulgar e acabèt amb la naissença de las lengas romanicas coma l’occitana. Mas malgrat que tot lo pòble parlava nòvas lengas, documents e libres contunhavan d’èsser escriches en latin, e aquela situacion abituala se mantenguèt fins fòrça sègles après.

La “Cançon de Santa Fe d’Agen” foguèt escricha entre los ans 1060 e 1100.

Quines son los primièrs tèxtes en lenga occitana? Abans que foguèsson escriches documents entièrs en las lengas romanicas, trobam d’indicis de lors existéncias en tèxtes escriches en latin, de tematica religiosa e judiciala, en temps tan alunhats coma lo sègle VIII, ont l’escrivan, segurament en un moment de distraccion o benlèu amb plena coneissença, escriviá qualqu’unas paraulas, o quitament, una frasa entièra en la siá lenga romanica.

Lo tèxt mai ancian amb aquelas caracteristicas es lo “Jurament de Fidelitat” dels servents del Castèl de Lautrac que podèm datar entre los ans 985 e 989. Es possible qu’aquel primièr fragment en occitan foguèsse escrich exprèssament en occitan, car ni los senhors ni los servents comprenián la lenga latina, e èra benlèu necessari esclarir qualques detalhs d’aquela relacion de fidelitat en la pròpria lenga. Posteriorament, arribèron d’autres tèxtes similars de tematica juridica, mas lo premièr tèxt entièr juridic escrit en occitan arribèt pas fins a l’an 1102 e es originari del vescomtat de Rodés.

Se abandonam los tèxtes juridics e dintram dins del mond de la literatura, los documents mai ancians son de fins del sègle XI, e son la “Cançon de Santa Fe” e lo “Poèma de Boeci”. La “Cançon de Santa Fe d’Agen” (“Canczon de Sainta Fed” en l’escritura originala) foguèt escricha entre los ans 1060 e 1100, mas desconeissèm lo nom del sieu autor. Aquel poèma es format de cinc cents nonanta tres vèrses d’uèch sillabas e explica la vida, e sustot lo martiri, de Santa Fe, nascuda a Agen pendent lo sègle IV.

Una lenga pas segura

Pendent fòrça decènnis, existissiá lo dobte se la lenga d’aquel poèma èra la catalana o l’occitana, car lo sieu argument fa referéncias constantas a d’endreches catalans, mas ongan, la majoritat dels estudioses se son decidits per l’opcion occitana. Dins d’Occitània, divèrses endrechs poirián èsser la localizacion de la creacion del poèma, coma Narbona, Roergue, Tarn e l’Abadiá de Santa Fe de Concas. Los defensors de l’opcion catalana prepausavan la Cerdanha o l’Abadiá de Sant Miquel de Cuixà, dins la comarca del Conflent.

Lo tèxt mai ancian es lo “Jurament de Fidelitat” de Lautrac escrich entre los ans 985 e 989.

Lo “Poèma de Boeci” foguèt escrich probablament per un monge de l’Abadiá de Sant Marçal de Limòtges, mas es pas conservat entièr. La basa del poèma es lo libre “De consolatione philosophiae” del filosòf dels sègles V e VI. Los dos cents cinquanta uèch vèrses qu’avèm conservats son de dètz sillabas e volián compausar un tèxt que poguèsson comprene los lectors sus la pensada d’aquel filosòf, fòrça conegut e estudiat pendent l’Edat Mejana.

Autres tèxtes de fins del sègle XI en lenga occitana son un fragment de l’Evangèli de Sant Joan (malgrat que la traduccion a las lengas romanicas de la Bíblia èra enebida; se podiá solament difondre en latin) e autres poèmas religioses. Un dels centres de difusion de tèxtes en lenga occitana mai importants pendent aquel periòde inicial foguèt l’Abadiá de Sant Marçal de Limòtges, d’ont provenon divèrses poèmas religioses en occitan. Pendent fòrça sègles aquela abadiá benedictina foguèt un important centre de pelegrinatge per donar culte al cavòt del sant enterrat.

E coma òbra destacada avèm las “Omelias de Tortosa”, escrichas en occitan pendent lo sègle XII, e amb fòrça coïncidéncias amb las “Homilies d’Organyà” en catalan. Ambedós tèxtes ofrisson de sermons e conselhs religioses predicats pendent las messas, e los estudioses supausan que son inspirats en d¡autras omelias que provenián de Provença. Èran los primièrs tèxtes en una lenga que naissiá e que produsiguèt la primièra granda literatura romanica de l’Euròpa medievala.